Премиерот Христијан Мицкоски по Самитот на Берлинскиот процес во Црна Гора излезе со поконкретна формула за обид за деблокирање на македонските преговори со Европската Унија: најнапред да се усогласи Акцискиот план за малцинствата со сите 27 земји членки, а потоа да се разговара за уставните измени. Предлогот беше изнесен во ден кога од Самитот пристигнаа пораки за забрзување на европската интеграција на Западен Балкан и за намалување на влијанието на билатералните спорови врз процесот на проширување.
Мицкоски ја постави иницијативата како обид да се добие поголема предвидливост пред Македонија да го направи политички најчувствителниот чекор – измена на Уставот и внесување на Бугарите, заедно со други заедници, во неговиот текст. Според премиерот, Владата не се откажува од европското членство, но бара процес во кој однапред ќе биде појасно што следува по исполнувањето на секоја обврска.
Акцискиот план станува централна точка во македонскиот предлог
Суштината на новата порака е во редоследот. Мицкоски смета дека пред отворањето на прашањето за уставните измени треба да биде затворено прашањето за Акцискиот план за заштита на правата на лицата кои припаѓаат на малцинства и заедници. Тој претходно тврдеше дека документот е усогласен со експерт ангажиран преку Европската комисија и дека 26 земји членки немаат забелешки, додека една има резерви.
Сепак, тоа е оценка на македонската Влада, а не формално гласање на 26 држави во институциите на ЕУ. Бугарското Министерство за надворешни работи во април јавно соопшти дека има забелешки на нацрт-документот и побара посилни механизми за заштита на правата на бугарската заедница. Софија го третира Акцискиот план како дел од поширокиот европски пакет договорен во 2022. година.
Токму затоа Акцискиот план веќе не е споредно техничко прашање. Тој станува дел од пошироката политичка битка околу тоа дали Македонија може однапред да добие поголема сигурност дека по евентуалните уставни измени нема да се појави нова пречка која повторно ќе го запре процесот. Panoptikum претходно пишуваше за барањето на Скопје за појасен и предвидлив крај на пристапниот процес, како и за обидите дијалогот со Бугарија повторно да се придвижи.
Брисел формално не ја сменил преговарачката рамка
Предлогот на Мицкоски не значи дека Европската Унија веќе прифатила нов редослед на чекорите. Во официјалната рамка уставните измени остануваат услов поврзан со преминувањето кон следната фаза на пристапните преговори. Во последниот достапен пакет за проширувањето Европската комисија повторно наведува дека Македонија треба да ги спроведе потребните уставни измени и паралелно да продолжи со исполнување на условите од кластерот „Темели“, меѓу кои се и патоказите и Акцискиот план за малцинствата.
Тоа е важната разлика меѓу политичкиот предлог од Скопје и формалната позиција на ЕУ. Македонската Влада бара прво политичка сигурност околу еден од документите што може да влијаат врз натамошниот процес. Брисел засега се повикува на веќе договорената рамка и на обврските преземени во 2022. година. Официјалните информации на Европската комисија за процесот на проширување ја задржуваат токму таа логика.
Со други зборови, сега не е спорно само што треба да биде исполнето, туку и по кој редослед и со какви политички гаранции. Тоа е и линијата што Владата ја развива во последните месеци – ЕУ да биде поактивен учесник во разговорите со Софија, наместо процесот да остане затворен во билатерален формат. За тој пристап Panoptikum веќе пишуваше во анализата за предлогот Европската Унија директно да биде присутна на масата со Македонија и Бугарија.
Самитот во Црна Гора испрати поширока порака за проширувањето
Изјавата на Мицкоски дојде по Самитот на Берлинскиот процес во Милоčer, кај Будва, со кој заврши годишното претседавање на Црна Гора. Берлинскиот процес ги собра лидерите на шесте земји од Западен Балкан, европски претставници и германскиот канцелар Фридрих Мерц, во момент кога проширувањето повторно се поставува како безбедносно и геополитичко прашање.
Мерц го поврза приемот на Западен Балкан со пошироката способност на Европската Унија да дејствува како геополитички фактор. Австрискиот канцелар Кристијан Штокер, според извештаите од Самитот, порача дека билатералните прашања не треба да го блокираат пристапниот процес. Овие пораки се политички значајни за Македонија, но сами по себе не создаваат нова правна или преговарачка рамка.
На Самитот учествуваше и еврокомесарката за проширување Марта Кос. Европската комисија претходно соопшти дека нејзината посета на Црна Гора е поврзана и со разговорите за проширувањето и напредокот на земјите кандидати. Тоа покажува дека Западен Балкан останува високо на европската агенда, но за секоја држава кандидат останува потребата да ги исполнува конкретните услови од сопствениот пристапен процес.
Македонската дилема останува иста, но предлогот е поконкретен
Досегашниот застој најчесто се сведуваше на две спротивставени реченици: Брисел бара исполнување на договорената рамка, а Скопје бара гаранции дека со тоа нема да започне нов циклус условувања. Новиот предлог на Мицкоски барем ја конкретизира втората позиција. Наместо општо барање за гаранции, Владата сега посочува конкретен чекор – целосно усогласување на Акцискиот план за малцинствата со сите земји членки пред отворањето на процесот на уставни измени.
Тоа не е договор и во овој момент нема потврда дека Европската комисија, Советот на ЕУ или Бугарија го прифатиле предложениот редослед. Следниот тест ќе биде токму реакцијата на европските партнери: дали предлогот ќе стане основа за политички разговор или ќе остане македонска иницијатива која не ја менува постојната рамка.
По години во кои спорот меѓу Скопје и Софија постојано се движеше меѓу услови, блокади и обиди за нов дијалог, сега на масата има поконкретно прашање: може ли усогласувањето на Акцискиот план да стане првиот заеднички чекор што ќе создаде доволно доверба за да се отвори и најтешката тема – уставните измени.
Извори
– Bundesregierung
Bundesregierung – Berlin Process Summit, 22 October 2026
– Berlin Process
Berlin Process – All Western Balkan leaders will attend
– Министерство за надворешни работи на Бугарија
Ministry of Foreign Affairs
Bulgarian MFA – Position on the Action Plan
