Црна Гора останува најнапредната земја кандидат во процесот на проширување на Европската Унија, но последните случувања покажуваат дека токму завршницата на пристапните преговори може да биде и најсложениот дел од европскиот пат.
Според повеќе регионални медиумски извештаи, Холандија, Хрватска, Естонија, Литванија и Летонија побарале дополнително време пред ново затворање на преговарачки поглавја, поради што планираната септемвриска динамика била одложена. Сепак, состојбата е посложена од едноставното тврдење дека „пет земји ја блокирале Црна Гора“. Дел од постапките се поврзани со национални парламентарни процедури и дополнителни проверки, а не со формално запирање на пристапниот процес.
Црна Гора е најнапредниот кандидат за членство во ЕУ
Подгорица ги има отворено сите 33 преговарачки поглавја, а 18 од нив веќе се привремено затворени. Во текот на годинава Црна Гора затвори повеќе важни поглавја, меѓу кои оние поврзани со политиката на конкуренција, царинската унија, слободното движење на работниците и заштитата на потрошувачите и здравството. Со тоа земјата дополнително се издвои како најнапреден кандидат во сегашниот процес на проширување на Европската Унија.
Целта на црногорската Влада е преостанатите преговарачки поглавја да бидат затворени до крајот на годинава, пристапниот договор да биде подготвен во 2027., а Црна Гора да стане членка на ЕУ во 2028 година. Сепак, 2028. засега претставува политичка амбиција на Подгорица, а не однапред утврден датум за членство.
Пет земји побарале дополнително време
Според медиумските информации, Холандија, Хрватска, Естонија, Литванија и Летонија побарале дополнително време за процена пред следната фаза на затворање на поглавјата. Тоа доведе до одложување на дел од планираната септемвриска динамика. Но, официјалните информации покажуваат дека не станува збор за единствен, заеднички блок на петте држави со идентични барања. Причините се различни – од парламентарни и административни процедури, до прашања поврзани со владеењето на правото, надворешната политика и билатералните односи.
Холандија и поглавјата 18 и 19
Црногорската министерка за европски прашања Маида Горчевиќ изјави дека за поглавјето 18 – Статистика и поглавјето 19 – Социјална политика и вработување останатите земји членки веќе дале согласност. Според неа, се чека завршувањето на процедурата во холандскиот парламент. Подгорица очекува дека тие две поглавја би можеле да бидат затворени пред следната меѓувладина конференција во октомври.
Ова е значајна разлика, бидејќи покажува дека одложувањето не мора нужно да значи политичка блокада на целиот пристапен процес.
Хрватска и билатералните прашања
Односите со Хрватска претставуваат посебен сегмент од црногорските европски преговори. Меѓу Загреб и Подгорица остануваат повеќе нерешени прашања, меѓу кои морското разграничување, сопственоста на школскиот брод „Јадран“, положбата на хрватското малцинство и политичките спорови поврзани со историски теми. Овие прашања особено се чувствителни во контекст на поглавјето 31, кое се однесува на надворешната, безбедносната и одбранбената политика.
Токму билатералните спорови честопати стануваат дополнителен фактор во процесите на проширување, иако формално не се секогаш дел од европското законодавство што кандидатите треба да го усогласат.
Последните поглавја се најтешки
Како што една земја се приближува кон крајот на пристапните преговори, така тежиштето сè повеќе се префрла од техничкото усогласување кон суштинските политички и институционални прашања. Во случајот со Црна Гора, Европската Унија продолжува внимателно да ги следи владеењето на правото, независноста на судството, борбата против корупцијата, слободата на медиумите и функционирањето на институциите. Токму напредокот во овие области може директно да влијае врз брзината со која ќе се затвораат преостанатите поглавја.
Во пристапниот процес важи и принципот на едногласност. Тоа значи дека за секој значаен следен чекор е потребна согласност од сите земји членки.
Одложување не значи запирање
Септемвриското одложување затоа не треба автоматски да се толкува како прекин на европскиот пат на Црна Гора. Земјата и натаму има 18 привремено затворени од вкупно 33 поглавја и останува најнапредниот кандидат за членство. Последните случувања покажуваат колку е чувствителна завршната фаза.
Секое одложување може да ја усложни амбицијата сите поглавја да бидат затворени до крајот на 2026. година. За тоа ќе биде потребно истовремено исполнување на реформските услови, завршување на процедурите во земјите членки и надминување на дел од билатералните спорови.
Европската завршница ќе биде политички тест
Црна Гора влегува во фаза во која повеќе не е доволно само да докажува дека сака членство во Европската Унија. Таа мора да покаже дека институциите се способни трајно да ги применуваат европските правила и стандарди, а истовремено да обезбеди политичка доверба кај сите 27 земји членки. Токму затоа последните чекори кон ЕУ веројатно ќе бидат и најчувствителните.
Патот не е запрен, но секоја преостаната пречка сега има поголема тежина отколку во претходните фази од преговорите.
