Од полноќ дизелот поевтинува за 6,5 денари по литар, а бензините поскапуваат за половина денар. На прв поглед тоа е обична сервисна информација за возачите: нови цени, нова сметка, ново полнење резервоар. Но горивото никогаш не е само бројка на пумпа. Тоа е место каде светската политика, државната интервенција, акцизите, пазарните движења и семејниот буџет се среќаваат во една мала, но многу лична пресметка.
Регулаторната комисија за енергетика ја објави новата одлука според која ЕУРОДИЗЕЛ БС и екстра лесното масло за домаќинство поевтинуваат за 6,50 денари по литар, додека ЕУРОСУПЕР БС-95 и ЕУРОСУПЕР БС-98 поскапуваат за 0,50 денари. Новите максимални малопродажни цени се: ЕУРОСУПЕР БС-95 – 88 денари за литар, ЕУРОСУПЕР БС-98 – 90 денари, ЕУРОДИЗЕЛ БС – 85,50 денари, а екстра лесното масло – 87,50 денари. Мазутот М-1 НС се намалува за 3,238 денари за килограм и ќе се продава по 47,906 денари.
Дизелот како нерв на транспортот и цените
Најважната промена е кај дизелот. Не затоа што бензините не ги засегаат граѓаните, туку затоа што дизелот е горивото на транспорт, достава, земјоделска механизација, логистика и дел од производството. Кога дизелот расте, расте трошокот за движење на стоката. А кога расте трошокот за движење на стоката, тој многу брзо се појавува во цената на храната, услугите и секојдневните производи.
Затоа поевтинување од 6,5 денари не е само добра вест за возачите со дизел автомобили. Тоа е краткорочно олеснување за целиот синџир што зависи од гориво. За земјоделецот значи поевтина механизација во денови кога секој трошок тежи. За превозникот значи помала дневна сметка. За граѓанинот, барем теоретски, значи помал притисок врз цените што стигнуваат до пазарите и продавниците.
Но тука е и првата замка: поевтинувањето на горивото не се претвора автоматски во поевтинување на производите. Кога горивото поскапува, пазарот брзо го пресметува тоа во крајната цена. Кога горивото поевтинува, таа корекција често се движи побавно, поневидливо и со многу повеќе изговори.
Бензините поскапуваат, но попустот на ОКТА ја менува крајната слика
Бензините формално поскапуваат за половина денар. Така, ЕУРОСУПЕР БС-95 оди на 88 денари, а ЕУРОСУПЕР БС-98 на 90 денари за литар. Истовремено, „ОКТА“ најави привремен попуст од 2 денара по литар за бензините од 95 и 98 октани, кој треба да важи од 2. до 16. јуни за трговците што набавуваат бензин од компанијата. Тоа им остава простор на трговците да го пренесат попустот до крајните потрошувачи, но не значи автоматски дека секоја пумпа ќе изгледа исто во крајната цена.
Оваа нијанса е важна. Во јавноста лесно се мешаат три различни нивоа: максималната цена што ја утврдува РКЕ, владините мерки околу акцизите и комерцијалниот попуст од снабдувачот. За граѓанинот најважна е цената на пумпа, но зад неа стои сложена пресметка. Затоа е потребно институциите да зборуваат јасно, без триумфализам и без магла. Горивото е премногу чувствителна стока за да се комуницира како политичка победа од еден ден.
Државата купува време со акцизи
Најновата промена не доаѓа само од пазарот. Таа е поврзана и со продолжувањето на мерката за намалени акцизи на нафтените деривати до 15. јуни, како и со дополнителниот попуст договорен со „ОКТА“, за што претходно пишуваше и Panoptikum во анализата за горивата под 90 денари. Владата со тоа се обидува да го амортизира енергетскиот удар во момент кога глобалните пазари и геополитичките ризици повторно ја прават цената на нафтата нервозна.
Но намалената акциза не е бесплатен подарок. Таа е фискална одлука: државата се откажува од дел од приходот за да ја намали крајната цена. Тоа може да биде оправдано во криза, особено кога горивото директно го погодува стандардот. Но секоја таква мерка има рок, цена и граница. Ако трае кратко, носи здив. Ако трае долго без план, станува товар за буџетот. Ако се укине нагло, ударот повторно се враќа на пумпите.
Затоа ова поевтинување треба да се чита како привремено олеснување, не како крај на енергетската неизвесност.
Зошто секој литар е политички чувствителен
Во земја со ниски плати, скап живот и силна зависност од автомобилски превоз цената на горивото многу брзо станува политичка тема. Таа не е само прашање за возачите. Ја чувствуваат фирмите што доставуваат стока, автобускиот превоз, таксистите, земјоделците, малите дуќани, семејствата што патуваат на работа од едно место во друго.
Еден денар на литар изгледа малку додека не се помножи со резервоар, со месец, со фирма, со камион, со сезона. Шест и пол денари кај дизелот веќе не се симболика. Тоа е видлив износ, особено за оние што трошат многу гориво за да заработат.
Но тука има и друга страна. Ако државата се фали дека ги држи цените под контрола, мора да покаже и како ќе ја одржи стабилноста на снабдувањето, како ќе го заштити буџетот и како ќе спречи краткорочната мерка да се претвори во нова политичка зависност. Евтиното гориво е популарно. Одржливата енергетска политика е многу потешка.
Глобалната нафта не прашува за домашниот календар
Домашната одлука се носи во време кога глобалната цена на нафтата останува изложена на геополитички потреси. Во последните денови пазарите реагираат на ризиците поврзани со Блискиот Исток и клучните транспортни рути, особено Ормутскиот Теснец. На Panoptikum веќе беше отворена и пошироката тема за нафтата како можен нов летен енергетски шок за Европа, како и за европската дилема околу руската нафта, санкциите и ценовниот лимит.
Тоа значи дека Македонија може да ја ублажи цената преку акцизи и договори, но не може да ја изолира од светот. Нафтата е глобална стока. Војна, блокада, санкција, пад на залихи или берзански страв – сето тоа брзо се пресметува и кај нас. Малата економија нема луксуз да се однесува како да живее надвор од глобалната енергетска карта.
Затоа вистинското прашање не е само колку ќе чини дизелот вечерва од полноќ. Прашањето е колку сме подготвени за следната пресметка, кога мерките ќе истечат, кога пазарот ќе се помести или кога глобалниот ризик повторно ќе ја крене цената.
Пумпата како огледало на стандардот
Граѓанинот не ја чита енергетската политика преку методологии. Ја чита преку дисплејот на пумпата и сметката во паричникот. Ако дизелот падне на 85,50 денари, тоа ќе се почувствува. Ако бензинот остане околу 88 или 90 денари, тоа ќе се споредува со претходните недели, со соседството, со платата, со цената на храната.
Токму затоа горивата се толку чувствителна тема. Тие се бројка што секој ја разбира. Не треба економски речник за да се почувствува дали резервоарот чини повеќе или помалку. А кога една бројка е толку разбирлива, таа лесно станува и мерка за доверба во институциите.
Оваа одлука носи реално олеснување кај дизелот. Но таа не треба да ја затвори расправата, туку да ја отвори посериозно: како Македонија ќе ја намали зависноста од секоја нова светска криза, како ќе го заштити транспортот и земјоделството без постојани ад хок мерки и како ќе создаде енергетска политика што не почнува и не завршува со нов ценовник секој понеделник.
Горивото поевтинува денес. Но лекцијата останува: држава што секоја недела трча по цената на литарот, мора конечно да почне да размислува подалеку од следното полнење резервоар.
