Во војната прво се бројат нападите, жртвите и уништените цели. На пазарите истиот настан се преведува на друг јазик – ризик, недостиг, поскап транспорт, повисоки осигурителни премии и нова цена на барелот. Додека САД и Иран повторно разменуваат удари, енергетските компании влегуваат во период во кој секоја нова закана за снабдувањето може да стане повисок приход, подобра трговска маржа и поголем профит.

Тоа не значи дека секој долар заработка е директно произведен од една ракета. Значи дека системот на фосилна енергија е поставен така што геополитичкиот страв брзо се претвора во пазарна вредност. Војната ја зголемува неизвесноста, неизвесноста ја зголемува цената, а повисоката цена не се распределува еднакво: граѓаните и стопанството ја плаќаат, додека најголемите и најдобро позиционирани компании добиваат простор да ја претворат нестабилноста во заработка.

Затишјето заврши за една ноќ

Во ноќта кон 30. јули американските сили извршија нов бран напади врз цели во Иран. Според соопштението на Централната команда на САД, погодени биле десетици цели на Иранската револуционерна гарда, меѓу кои командни центри, капацитети за ракети и беспилотни летала, крајбрежна одбрана и поморски средства. Вашингтон ги претстави нападите како одговор на претходен ирански обид за ракетен напад врз американските сили во регионот.

Обновената ескалација веднаш се прошири надвор од воената карта. Во исто време беа пријавени инциденти со енергетски бродови во египетски води, нови напади врз позиции во Ирак и зголемена воена активност во Јордан и Саудиска Арабија. Цената на нафтата „брент“ денеска изутрина се движела околу 91,52 долари за барел, откако новите напади повторно го вградија регионалниот ризик во пазарната цена.

Во претходна анализа, „Паноптикум“ пишуваше дека нафтата е првиот сензор на кризата. Таа не реагира само на реално намалување на понудата. Реагира и на можноста танкерите да бидат запрени, пристаништата да бидат погодени, осигурувањето да поскапи или дипломатските разговори повторно да пропаднат. Пазарот ја пресметува опасноста пред да знае дали таа целосно ќе се оствари.

Од воена закана до енергетска премија

Клучната точка во оваа пресметка останува Ормускиот теснец. Според американската Управа за енергетски информации, низ него во нормални услови минува повеќе од една четвртина од глобалната поморска трговија со нафта, количество што одговара на приближно една петтина од светската потрошувачка на нафта и нафтени производи. Низ истиот премин минува и околу една петтина од светската трговија со течен природен гас.

Тоа е причината поради која локализиран напад може да има глобална економска последица. Дури и кога производството физички не е запрено, стравот од затворање на теснецот ги зголемува трошоците за превоз, складирање и осигурување. Трговците плаќаат повеќе за сигурна испорака, рафинериите создаваат дополнителни резерви, а купувачите се обидуваат однапред да се заштитат од следниот ценовен скок.

Во таква средина најголемите енергетски компании имаат предност што малите потрошувачи и компании ја немаат. Тие располагаат со сопствено производство, танкери, рафинерии, складишта, долгорочни договори и трговски оддели што можат да заработуваат и од разликите меѓу регионалните цени. Нестабилноста за едни е трошок што не можат да го избегнат, а за други е пазарна можност што можат да ја управуваат.

„Шел“ покажа како кризата се претвора во резултат

Денеска „Шел“ објави прилагодена квартална добивка од 9,8 милијарди долари. Тоа е раст од 6,9 милијарди долари во претходниот квартал и повеќе од двојно во однос на истиот период минатата година. Компанијата го објасни резултатот со силното оперативно работење, повисоките остварени цени, рекордното искористување на рафинериите и добрите резултати во тргувањето со нафта и гас, иако истовремено претрпела прекини во дел од операциите на Блискиот Исток. Официјалните квартални резултати на „Шел“ покажуваат и нова програма за откуп на сопствени акции во износ од три милијарди долари.

Овој резултат е важен затоа што ја покажува двојната природа на воената енергетска криза. Конфликтот може да оштети постројка, да го намали производството или да запре испорака. Истата криза може да ги подигне цените и трговските маржи доволно за компанијата на друго место да заработи повеќе отколку што изгубила. Големината и глобалната инфраструктура овозможуваат ударот во еден сегмент да се надомести со профит во друг.

Затоа би било поедноставување да се каже дека војната автоматски им носи добивка на сите нафтени компании. Нивните резултати зависат и од производството, трошоците, рафинериските маржи, даноците, валутите, преземањата и успешноста на трговските операции. Сепак, во вториот квартал токму повисоките цени и пазарната нестабилност создадоа услови во кои „Шел“ можеше подобро да ја монетизира својата глобална позиција.

Шест компании, 45 милијарди долари и една важна разлика

Во дел од регионалните медиуми се појави тврдењето дека шесте најголеми нафтени компании веќе ги удвоиле своите профити. Попрецизната формулација е дека „Оксфам“ процени оти „БП“, „Шеврон“, „Ени“, „ЕксонМобил“, „Шел“ и „ТоталЕнерџис“ би можеле да остварат комбинирана нето-добивка од околу 45 милијарди долари во вториот квартал, наспроти 23 милијарди во првиот. Анализата беше објавена пред сите компании да ги соопштат конечните квартални резултати, па бројката е проекција, а не завршена сметководствена состојба.

Оваа разлика е суштинска за аналитички чесен текст. Проекцијата може да се потврди или да се промени откако ќе бидат објавени сите извештаи. Резултатот на „Шел“, сепак, веќе покажува дека проценката не е без основа: високите енергетски цени, трговската нестабилност и нарушените рути можат да создадат исклучително поволна финансиска средина за компаниите што имаат капацитет да управуваат со глобалниот недостиг.

„Оксфам“ ја поврзува дебатата за профитите и со климатската криза, барајќи поголемо оданочување на вонредната добивка. Тоа е став на организација што се залага за економска и климатска правда, а не неутрална сметководствена констатација. Сепак, прашањето што го отвора е легитимно: дали дел од добивката создадена во услови на воена и енергетска вонредност треба да се врати во општеството преку даноци, поддршка за ранливите домаќинства и инвестиции во поотпорен енергетски систем?

Кој ја плаќа премијата на стравот

Профитот на производителот е само едната страна од сметката. На другата страна се транспортните компании, земјоделството, индустријата, авиопревозот и домаќинствата. Повисоката цена на нафтата се вградува во горивото, храната, амбалажата, ѓубривата, лековите и речиси секој производ што морал да патува до купувачот.

Во текстот „Нафта, цена, војна и удар врз сиромашните“, „Паноптикум“ веќе укажа дека енергетскиот шок никогаш не останува ограничен на бензинските пумпи. Тој најсилно ги погодува домаќинствата со ниски приходи и малите бизниси, бидејќи кај нив нема доволно простор за апсорбирање нови трошоци. Големата компанија може да се заштити со договори, резерви и финансиски инструменти. Семејството со фиксен месечен приход нема таква можност.

Тука се гледа вистинската распределба на воената економија. Ризикот е колективен, а способноста да се заработи од него е концентрирана. Граѓаните ја плаќаат повисоката цена без да учествуваат во одлуките што ја предизвикале. Акционерите, пак, добиваат дивиденди и откуп на акции кога компаниите успешно ќе ја претворат кризата во готовински тек.

Македонија не е далеку од Ормускиот теснец

Македонија географски е далеку од Персискиот Залив, но економски не е надвор од неговиот домет. Како мала и увозно зависна економија, таа ги прима надворешните енергетски шокови преку цените на горивата, транспортот, производството и храната. Секое подолго задржување на високите цени може да создаде нов инфлациски притисок и да го намали просторот за домашна потрошувачка.

Одговорот не треба да биде панично замрзнување на сите цени ниту широка помош што подеднакво ќе ги субвенционира богатите и сиромашните. Потребни се навремени резерви, транспарентно следење на маржите, таргетирана помош за најранливите и забрзана енергетска диверзификација. Во тој контекст, регионалната енергетска безбедност престанува да биде дипломатска тема и станува прашање на секојдневна економска издржливост.

Пазарот нема совест, политиката мора да има правила

Нафтените компании не ја создаваат секоја војна, а профитот сам по себе не е доказ за вина. Тие работат во пазар што ја наградува способноста да се обезбеди енергија кога понудата е загрозена. Проблемот настанува кога трошокот од кризата се префрла врз целото општество, а користа останува тесно концентрирана.

Затоа дебатата не треба да заврши со морално згрозување од големите бројки. Потребни се правила за вонредните добивки, јасна даночна политика, контрола на пазарната конкуренција, заштита на потрошувачите и инвестиции што ќе ја намалат зависноста од еден теснец, една суровина и еден нестабилен регион.

Новите напади врз Иран покажаа колку кратко може да трае затишјето. Резултатите на „Шел“ покажаа колку брзо пазарот може да го претвори тој пресврт во финансиски резултат. Меѓу тие две вести се наоѓа суштината на современата енергетска економија: војната ја создава премијата на стравот, а сметката и добивката никогаш не завршуваат на исто место.