Енергетиката одамна не е само прашање на цевки, далноводи, гасни интерконектори и мегавати. По војната во Украина, кризите на Блискиот Исток, нестабилните цени и забрзаната зелена транзиција, таа стана едно од главните прашања на европската безбедност. Токму затоа средбата во Атина меѓу министрите за енергетика од Македонија, Грција, Србија и Бугарија не е само уште еден регионален состанок, туку сигнал дека Југоисточна Европа сака да излезе од улогата на енергетска периферија и да стане активен дел од новата европска енергетска архитектура.
Министерката за енергетика, рударство и минерални суровини Сања Божиновска учествуваше на заедничката министерска средба во Атина со грчкиот министер Ставрос Папаставру, српската министерка Дубравка Ѓедовиќ Хандановиќ и бугарскиот заменик-министер Кирил Темелков. Според соопштението на Владата, средбата била фокусирана на регионално енергетско поврзување, пазарна интеграција на гас и електрична енергија, флексибилност и сигурност во снабдувањето.
Атина како место каде регионот зборува со еден енергетски јазик
Средбата во Атина се одржа во контекст на Energy Transition Summit: East Med & Southeast Europe, форум организиран на 13. и 14. мај 2026. година, кој собра владини претставници, инвеститори и енергетски лидери за разговори за иднината на енергетската транзиција во источниот Медитеран и Југоисточна Европа. Според Енергетската заедница, самитот е замислен како платформа за разговор за регионална соработка, пазарен развој и инвестициски приоритети во променетата европска енергетска слика.
Она што ја прави оваа средба важна е нејзината практична ориентација. Министрите не разговарале само за декларативна соработка, туку и за техничка координација меѓу операторите на гасните и електроенергетските системи. Владата соопшти дека била потенцирана добрата соработка меѓу систем-операторите на четирите земји, со барање нивните контакти да се интензивираат и продлабочат. Тоа е суштината на енергетската политика денес: без мрежи, оператори, правила и координација, големите политички реченици остануваат празни.
Вертикалниот коридор како нова енергетска оска
Во центарот на разговорите е и идејата за Вертикалниот коридор – систем на постојна и идна инфраструктура што треба да овозможи движење на гас и енергија од југ кон север, од грчките терминали и интерконекции кон Бугарија, Македонија, Србија и пошироко кон Централна и Источна Европа. Во извештајот на eKathimerini, грчкиот министер Папаставру го опишува Вертикалниот природно-гасен коридор како историски и голем пресврт за Југоисточна Европа, со значење што ја надминува чистата економија.
За Македонија ова не е апстрактна геополитика. Гасното интерконективно поврзување со Грција треба да ја промени позицијата на земјата од крајна точка во еден мал пазар во дел од поширок регионален коридор. Божиновска во Атина посочила дека првата фаза на интерконекцијата со Грција е со капацитет од 1,2 милијарди кубни метри, со можност за достигнување до 2,8 милијарди кубни метри, а според истиот извештај Македонија планира проектот да биде завршен до јули 2027 година.
Енергетска безбедност без регионална соработка е илузија
Клучната порака од Атина е едноставна: ниту една земја во регионот не може сама да се справи со енергетските предизвици. Божиновска нагласила дека Југоисточна Европа е во сложена енергетска транзиција во која сигурноста на снабдувањето, интеграцијата на пазарите и декарбонизацијата мора да напредуваат заедно. Тоа е важна формула, затоа што ги одбива двете крајности – старото потпирање само на фосилни извори и наивната претстава дека зелената транзиција може да се случи без стабилна базна енергија, резерви и мрежна флексибилност.
Регионалната соработка денес повеќе не е дипломатска љубезност, туку економска потреба. Ако една земја има пристап до LNG терминал, друга има транзитна позиција, трета има складишта или преносни капацитети, а четврта развива обновливи извори, тогаш вистинската вредност се создава кога тие капацитети ќе се поврзат. Изолираните енергетски системи значат повисоки цени, поголема ранливост и побавна транзиција. Поврзаните системи значат избор.
Македонија меѓу транзиција и реалност
Македонија во последниве години зборува за енергетска трансформација, но предизвикот е таа да не остане само во презентации и стратегии. Во Белград, неколку дена пред средбата во Атина, Божиновска истакна дека државата работи на гасно интерконективно поврзување со Грција и Србија, со што се отвора пристап до нови извори на природен гас и LNG терминали, додека паралелно се зајакнуваат и електроенергетските интерконекции со соседите. Ова беше објавено на страницата на Министерството за енергетика.
Во истото соопштение се наведува дека со новиот Закон за енергетика, усвоен во 2025. година, се воведува системско планирање и попредвидлива рамка за инвеститорите, а производството на електрична енергија од сонце е зголемено речиси 50 пати во споредба со 2016. година. Тоа звучи импресивно, но вистинскиот тест ќе биде дали обновливите извори ќе бидат придружени со складирање, балансни капацитети, модерна мрежа и пазарни правила што нема да ја претворат зелената енергија во нестабилна статистика.
Од декларација кон инфраструктура
Министрите во Атина се согласиле дека треба да се гради поинтегриран, поотпорен и поефикасен енергетски систем, усогласен со целите на Европската енергетска унија. Посебен акцент бил ставен на проширувањето на Вертикалниот коридор, прекуграничната поврзаност, интеграцијата на пазарите и потребата Југоисточна Европа да има поактивна улога во идната европска енергетска архитектура.
Но, во енергетиката нема кратенка. За да стане регионот столб на европската енергетска безбедност, треба многу повеќе од политичка волја. Потребни се интерконектори што ќе се изградат навреме, оператори што ќе разменуваат податоци, регулатори што ќе усогласуваат правила, пазарни механизми што ќе функционираат прекугранично, инвестиции што нема да заглават во бирократија и доверба меѓу држави што историски не секогаш знаеле да соработуваат.
Кризите ја забрзуваат интеграцијата
На средбата биле отворени и прашања поврзани со влијанието на кризата на Блискиот Исток врз глобалните енергетски пазари, со нагласена потреба од координирани мерки при можни прекини во снабдувањето и ценовна нестабилност. Тоа е логичен потсетник дека енергетската безбедност на Балканот не зависи само од Балканот. Таа зависи и од војни, поморски теснеци, LNG пазари, европски санкции, азиска побарувачка, временски услови и политички ризици што се случуваат далеку од регионот, но брзо стигнуваат до сметките на граѓаните.
Токму затоа Југоисточна Европа мора да размислува како мрежа, а не како збир од мали национални системи. За Македонија, тоа значи дека стабилната енергетска иднина не се гради само со домашно производство, туку и со пристап до повеќе правци, повеќе пазари, повеќе извори и повеќе партнери. Диверзификацијата не е лозинка, туку осигурување од зависност.
Пазарната интеграција како политичка зрелост
На панелот во Атина српската министерка Дубравка Ѓедовиќ Хандановиќ предупреди дека интеграцијата на енергетскиот пазар мора да се забрза, бидејќи одложувањата се скапи и за Балканот и за ЕУ. Според eKathimerini, таа нагласила дека Балканскиот Полуостров не може да биде изолиран од остатокот на Европа и дека фрагментираните пазари не ѝ користат на Европа.
Ова е особено важно затоа што регионот често ја гледа ЕУ како крајна дестинација, но не секогаш како секојдневен систем на правила, обврски и пазарна дисциплина. Енергетската интеграција е една од областите каде европеизацијата станува многу конкретна: или има усогласени правила, транспарентни пазари и прекугранична трговија, или има тесни национални пазари, политички интервенции и повисоки трошоци.
Следниот тест е Белград
Министрите се согласиле ваквите состаноци да станат редовна практика, а следната средба да се одржи во септември во Белград. Тоа е добар сигнал, но редовноста сама по себе не е доволна. Регионалните состаноци имаат смисла само ако меѓу нив се движат проектите: работните групи, операторите, регулаторите, инфраструктурните рокови и инвестициите.
Ако Атина беше политичка порака, Белград треба да биде проверка на напредокот. Ќе биде важно да се види дали разговорот ќе остане на ниво на „силен интегриран систем“, или ќе добие конкретни рокови, технички задачи и финансиска рамка. Енергетската безбедност не се мери со бројот на состаноци, туку со тоа дали следната зима, следната криза или следниот ценовен шок ќе ги дочекаме помалку ранливи.
Средбата во Атина ја постави Југоисточна Европа во една нова улога. Регионот повеќе не сака само да прима енергетски политики од Брисел или да реагира на кризи што доаѓаат однадвор. Тој сака да биде дел од решението: преку Вертикалниот коридор, преку интерконекции, преку пазарна интеграција, преку обновливи извори и преку поголема координација меѓу државите.
За Македонија ова е можност, но и обврска. Можност да стане поврзана точка во регионалниот енергетски систем, наместо изолирана крајна линија. Обврска да ги испорача проектите, да ја модернизира мрежата, да ги зајакне институциите и да ја претвори енергетската транзиција во реална безбедност за граѓаните и економијата.
Југоисточна Европа навистина може да стане столб на европската енергетска безбедност. Но столб не се станува со изјава. Се станува со темел, мрежа и доверба.
