По прекините, дефектите и предупредувањата за повлекување на водата, хидросистемот „Ѓавато“ повторно внесува вода во Дојранското Езеро. Веста носи извесно олеснување во најжешкиот дел од годината, кога испарувањето дополнително ја нарушува чувствителната рамнотежа на езерото. Сепак, пуштањето на пумпите не значи дека проблемот е решен.

Според информацијата објавена од МИА на 27 јули 2026 година, во езерото моментално се влеваат околу 200 литри вода во секунда. Од хидросистемот најавиле пуштање дополнителна количина вода во текот на денот или следниот ден, со што дотурот би требало да се зголеми.

Добра вест што не смее да нè успие

Дојранското Езеро не е обичен резервоар што може да се дополни до посакуваната линија и потоа да се заборави. Тоа е жив и ранлив екосистем, природно живеалиште, простор на традиционално рибарство и еден од најважните туристички ресурси во југоисточниот дел на Македонија.

Неговата состојба зависи од врнежите, подземните води, летното испарување, користењето вода во поширокиот слив и од тоа дали инфраструктурата изградена за негово дополнување работи редовно. Секој подолг застој може да значи дополнително повлекување на брегот, промени во квалитетот на водата и нов притисок врз растителниот и животинскиот свет.

Во август 2025 година, „Сакам да кажам“ извести за сериозно повлекување на водата од плажите и за водостој кој, според тогашниот градоначалник на Дојран, се доближил на речиси еден метар до дозволениот минимум. Како главни причини биле посочени сушниот период, високото испарување и нефункционирањето на „Ѓавато“.

Денешните 200 литри во секунда, затоа, се неопходна интервенција. Тие не се доказ дека езерото е спасено, туку знак дека системот повторно почнал да ја извршува работата за која бил изграден.

Што навистина значат 200 литри во секунда?

Бројката звучи значително. При непрекинат проток, 200 литри во секунда изнесуваат околу 17,3 милиони литри вода за едно деноноќие. Изолирана од другите показатели, сепак, оваа пресметка не кажува дали количеството е доволно за да го запре падот на водостојот.

За вистинска процена потребни се податоци за моменталната кота на езерото, природниот доток, дневното испарување, загубите во цевководот и количеството вода што од системот се пренасочува кон земјоделските површини и браната „Паљурци“.

Во претходните информации за состојбата на „Ѓавато“ беше наведено дека се потребни околу 700 литри вода во секунда, бидејќи системот не го снабдува само езерото, туку го користат и земјоделците. Тоа не значи дека на Дојранското Езеро му се потребни точно 700 литри во секунда. Значи дека неговото спасување не може да се мери само според номиналниот капацитет на пуштените пумпи, без да се знае каде и колку вода се троши по патот.

Токму тука се отвора поширокото прашање за водните ресурси на Македонија и начинот на кој управуваме со нив. Водата не се губи само поради климатските промени и сушните периоди. Таа се губи и низ дотраени цевководи, неисправни пумпи, неконтролирани приклучоци, слабо одржување и институции што реагираат дури кога кризата ќе стане видлива.

Систем изграден за криза, оставен да стане нова криза

Хидросистемот „Ѓавато“ бил изграден во 2002 година за да спречи еколошка катастрофа и да помогне во обновувањето на Дојранското Езеро. Неговиот цевковод е долг околу 22 километри, а во претходните извештаи се посочуваше дека е оштетен и дотраен на повеќе места. Беа споменати и легални и диви приклучоци за наводнување земјоделски површини.

Тоа го прави повторното пуштање на системот само прв чекор. Без санација на цевководот, замена на дотраената опрема, контрола на приклучоците и јасна институционална одговорност, секое ново вклучување може да заврши со следниот дефект.

Дојранското Езеро не може да се управува со сезонски интервенции. Потребен е режим на работа заснован врз мерења и јавно достапни податоци: колку вода влегува во системот, колку стигнува до езерото, колкави се загубите и какво влијание има дотурот врз водостојот.

Искуството со повлекувањето и делумното закрепнување на Преспанското Езеро веќе покажува дека една поволна сезона или привремено зголемување на водата не се доволни за долгорочна сигурност. Езерата имаат свој ритам, а човечките интервенции имаат смисла само кога се постојани, мерливи и стручно водени.

Може ли сонцето да ги одржува пумпите?

Еден од главните проблеми на „Ѓавато“ е високата цена на електричната енергија потребна за работата на пумпите. Во август 2025 година беше најавено поставување соларни панели и батериски системи, со цел да се намалат трошоците што тогаш беа проценети на околу 200.000 евра месечно, односно приближно 2,5 милиона евра годишно.

Според тогашните најави, се разгледувал соларен капацитет од околу два мегавата и батериски системи со капацитет од четири мегават-часа. Средствата заштедени преку поевтиното напојување требало да се користат за одржување на цевководот и хидросистемот.

Тоа е логична насока. Систем што најмногу треба да работи во лето, кога има и најмногу сончеви часови, природно е погоден за користење соларна енергија. Поевтиното напојување може да овозможи подолга и поредовна работа на пумпите, наместо тие да се исклучуваат поради неподносливи сметки.

Соларните панели, сепак, не можат да ги затворат пукнатините на цевководот, да ги заменат неисправните пумпи или да воведат ред во користењето на водата. Енергетското решение има вредност само како дел од целосна реконструкција и долгорочен план за управување.

Езерото не смее да зависи од следната тревога

Дојран живее од езерото. Од неговата состојба зависат туристичките работници, угостителите, рибарите, земјоделците, локалното население и целиот природен свет што не може да испрати соопштение кога условите за живот ќе почнат да исчезнуваат.

Затоа повторното пуштање на „Ѓавато“ е добра вест, но не и повод за институционално опуштање. Вистинскиот тест ќе биде дали системот ќе продолжи да работи и откако ќе заврши летната тревога, дали ќе се објавуваат прецизни податоци за ефектот врз водостојот и дали најавената санација ќе се претвори во функционална инфраструктура.

Како што покажуваат и другите текстови на Паноптикум посветени на контролата и заштитата на езерските води, природното богатство не се чува со уверување дека состојбата е добра, туку со систем што ја проверува, одржува и штити.

На Дојранското Езеро не му се потребни спектакуларни ветувања. Му се потребни исправни пумпи, цевковод што не протекува, енергија што може долгорочно да се плаќа и институции што точно знаат колку вода влегува, колку се губи и колку му е потребно на езерото. Сè друго е само одложување на истото прашање до следното жешко лето.