По години во кои Преспанското Езеро се повлекуваше како тивка рана на југозападот од Македонија, од Преспа конечно доаѓа вест што носи здив на олеснување: водата полека се враќа. Последните мерења покажуваат дека за околу шест месеци водостојот е зголемен за речиси метар и половина, што кај локалното население, екологистите и институциите разбирливо буди надеж дека езерото, едно од најранливите природни богатства во регионот, повторно покажува знаци на живот.

Преспа не е езеро што може да се спаси со една добра сезона. Таа не е обична водена површина што се полни и празни според календарот на дождовите. Преспанското Езеро е стар, чувствителен, прекуграничен екосистем – природна меморија меѓу Македонија, Албанија и Грција, место каде водата, земјоделството, климата, птиците, рибите, селата и човечките навики се врзани во еден кревок круг.

Затоа оваа добра вест треба да се прочита внимателно. Не како крај на кризата, туку како ретка можност да се види дека природата сè уште има сила да се обновува кога условите ќе ѝ дадат простор. Но и како предупредување: ако по првото подобрување се вратиме на старите навики, езерото повторно ќе почне да исчезнува – тивко, сантиметар по сантиметар, сè додека повторно не стане национална тревога.

Раст на водостојот по години драматично повлекување

Од Секторот за животна средина во Општина Ресен посочуваат дека, покрај тоа што езерото се полни, во моментов е прекинат и долгорочниот тренд на постојано опаѓање на нивото на водата. Според нивните проценки, доколку следуваат уште две поволни хидролошки години со повеќе врнежи и снег, нивото би можело да се доближи до состојбата што ја имало околу 2000 година.

Добрата хидролошка состојба оваа пролет најмногу се поврзува со обилните дождови и зголемените дотечни води, кои привремено го стабилизираа езерскиот систем. Тоа е охрабрувачки сигнал, особено ако се има предвид колку драматично изгледаше Преспа во изминатите години: повлечено крајбрежје, кал и тиња таму каде што некогаш имало вода, исушени плажи, загрижени рибари, земјоделци и жители што со години гледаа како езерото се оддалечува од нивните села.

Но експертите предупредуваат дека моменталното подобрување не значи дека Преспанското Езеро е во безбедна состојба. Според објавените анализи, во последните шест децении езерото изгубило околу 60 проценти од својот волумен вода, како последица на климатските промени, намалените снежни врнежи, сушите, прекумерното користење вода за наводнување и природното понирање кон Охридското Езеро преку карстниот релјеф.

Езерото како показател за климатската нервоза

Преспанското Езеро е меѓу најстарите слатководни езера во Европа, старо најмалку еден милион години, и се наоѓа на тромеѓето меѓу Македонија, Албанија и Грција. УНДП и Европската Унија во 2024 година најавија поширок пакет мерки за заштита на неговиот екосистем, биодиверзитетот, одржливото земјоделство и туризмот, токму затоа што Преспа не е само локален ресурс, туку европска природна вредност. УНДП ја издвојува Преспа како стар и исклучително значаен езерски систем што бара долгорочна заштита.

Научните анализи ја потврдуваат сериозноста на проблемот. Истражувања за намалувањето на водостојот на Преспанското Езеро документираат пад од речиси 10 метри меѓу 1950 и 2009 година, поврзан со ограничени врнежи и зголемено користење вода за наводнување. Друга студија нагласува дека езерото е особено чувствително на климатските промени, на намалените врнежи, на зголеменото црпење вода и на фактот дека речиси половина од неговиот одлив оди преку карстни водоносни слоеви кон Охридското Езеро.

Така Преспа станува жива лекција за климатската нервоза на нашето време. Нејзиното ниво не зависи само од тоа дали оваа пролет имало дожд. Зависи од снежната покривка на планините, од летните суши, од испарувањето, од земјоделските практики, од подземните води, од регионалната координација и од способноста државите да размислуваат подолго од една сезона.

Земјоделството – и проблем и дел од решението

Преспанскиот регион живее со езерото, но живее и од земјата околу него. Овоштарството, особено производството на јаболка, е дел од локалниот идентитет и економија. Но токму таа блискост меѓу земјоделството и водата со години ја отвораше дилемата: како да се зачува животот на луѓето без да се исцрпи животот на езерото?

Локалните екологисти посочуваат дека во последниот период се забележуваат позитивни промени и во односот кон земјоделството и заштитата на почвата. Сè повеќе овоштари во Преспанскиот регион преминуваат кон органско производство и користење органски препарати и ѓубрива, што постепено го намалува загадувањето кое со години дополнително го нарушуваше езерскиот екосистем.

Ова е важна насока, затоа што спасот на Преспа не може да биде спротивставен на животот на луѓето околу неа. Напротив, вистинското решение мора да ги спои: рационално користење на водата, модерни системи за наводнување, помал притисок врз подземните и површинските води, земјоделство што произведува, но не труе, и локална економија што сфаќа дека езерото не е неисцрпен магацин, туку жив организам.

Добра вест, но не и дозвола за заборав

Најопасниот момент во секоја еколошка криза е првата добра вест. Таа носи олеснување, но може да донесе и заборав. Ако водата се враќа, лесно е да се каже: „Еве, природата сама се среди“. Но Преспа не се „средила“. Таа само добила време. А времето, кога станува збор за природата, е најскапиот подарок што човекот може да го прокоцка.

Преспанското Езеро останува еден од најранливите водни екосистеми на Балканот. Неговото закрепнување ќе зависи од долгорочна соработка меѓу Македонија, Албанија и Грција, од сериозно управување со водните ресурси, контрола на наводнувањето, намалување на загадувањето, заштита на биодиверзитетот и адаптација кон климатските промени. Тоа не е работа што се решава со една владина одлука, една дождлива пролет или една кампања. Тоа е генерациска задача.

Во таа смисла, Преспа е повеќе од езеро. Таа е огледало на нашата зрелост. Ќе покажеме ли дека добрата вест знаеме да ја претвориме во политика, навика и грижа? Или повторно ќе чекаме фотографиите од кал, празни брегови и изгладнет екосистем да нè разбудат?

Преспа како надеж со услов

Водата што се враќа во Преспанското Езеро е убава вест затоа што ја враќа надежта. Но тоа е надеж со услов. Не надеж што ослободува од одговорност, туку надеж што бара поголема одговорност. Природата понекогаш ни дава втора шанса, но ретко ни ја дава за да продолжиме исто.

Ако Преспа навистина почнува да се буди, тогаш тоа будење треба да биде и наше. Да разбереме дека езерото не исчезнува одеднаш, како катастрофа во еден ден. Исчезнува полека, низ години на одложување, небрежност, суша, лошо управување и уверување дека водата секогаш ќе биде таму. И се враќа исто така полека – со дожд, со снег, со разум, со мерки, со промена на навики и со почит кон границите на природата.

Преспа денес ни кажува дека сè уште не е доцна. Но не ни кажува дека имаме право повторно да задоцниме.