Кога цената на нафтата скока, светот ретко го чувствува тоа само на берзите. Први реагираат трговците, инвеститорите и енергетските компании, но вистинскиот удар подоцна стигнува до транспортот, храната, сметките, индустријата и семејните буџети. Затоа најновиот скок на цената на нафтата не е само економска вест. Тој е предупредување дека геополитичката криза повторно може да се претвори во секојдневна социјална несигурност.
Нафтата од типот „брент“ во четвртокот накратко се искачи над 126 долари за барел, што е највисоко ниво од март 2022 година, поради стравувањата дека војната поврзана со Иран може да доведе до подолгорочен прекин во снабдувањето од Блискиот Исток. Подоцна цената се повлече, а според Reuters, на 1 мај 2026 година „брент“ се движеше околу 111 долари за барел, додека американската WTI нафта беше околу 105 долари.
Од пазарен шок до политичка нервоза
Причината за ваквата нестабилност не е само класично пазарно движење. Во фокусот е Ормускиот Теснец, еден од најчувствителните енергетски премини во светот, преку кој во нормални услови минува значаен дел од глобалната трговија со нафта и течен природен гас. Според написот на СДК, цените пораснале по информации за нови американски воени планови против Иран, додека Ормускиот Теснец останува практично затворен како клучна точка на кризата.
Таквите вести имаат двоен ефект. Од една страна, го креваат ризикот од недостиг на енергенси и поскап транспорт. Од друга, создаваат психолошки притисок врз пазарите, каде што очекувањето на нова ескалација понекогаш делува речиси исто силно како и самата ескалација. Затоа цената може нагло да скокне, па потоа да се повлече, без тоа да значи дека кризата е завршена.
Зошто 125 долари за барел не се само бројка
Во економијата нафтата е повеќе од суровина. Таа е основа на транспортот, дел од производствените трошоци, индиректен фактор во цените на храната и еден од најсилните преносници на инфлација. Кога барелот се движи над 120 или 125 долари, првите последици ги чувствуваат компаниите со големи транспортни трошоци, но кратко потоа тие трошоци се прелеваат и кон граѓаните.
Токму затоа економистите предупредуваат дека мерките не смеат да бидат општи и слепи, туку насочени кон најранливите. Во прилогот на ТВ21, академик Таки Фити и универзитетскиот професор Абдулменаф Беџети укажуваат дека Владата треба да размислува за таргетирани политики што нема дополнително да ја поттикнат инфлацијата, но ќе им помогнат на сиромашните и на оние што најсилно го чувствуваат ударот од цените.
Берзите реагираат, граѓаните плаќаат подоцна
На финансиските пазари ударот се виде веднаш. Дел од регионалните економски портали објавија дека нафтата надминала 125 долари за барел, а азиските берзи забележале пад поради стравот од проширување на конфликтот и неизвесноста во односите меѓу САД и Иран. Бизнис вести наведува дека „брент“ за јунска испорака достигнал 125,36 долари, додека Иновативност пишува дека скокот бил проследен со пад на повеќе азиски индекси.
Но берзанските индекси се само првиот слој. Вториот слој е инфлацискиот. Поскапата нафта значи поскап превоз на стоки, повисоки трошоци за земјоделство, поголем притисок врз индустријата и потенцијално нов раст на цените на храната. Во земји со ограничен фискален простор, како Македонија, секој нов енергетски шок веднаш го отвора прашањето: кого државата може да заштити, со какви пари и без да создаде уште поголем буџетски проблем?
Таргетирани мерки наместо скапа популарност
Во вакви ситуации, најлесната политичка реакција е широк пакет мерки што звучи добро, но чини многу и не секогаш стигнува до оние на кои им е најпотребен. Намалување на даноци, субвенции или замрзнување цени можат краткорочно да ја ублажат нервозата, но ако се направат без прецизна пресметка, лесно стануваат фискален товар или нов извор на нерамнотежа.
Затоа таргетираниот пристап е поважен од политичката гестикулација. Ако цената на нафтата остане висока, најголема заштита ќе им треба на домаќинствата со ниски приходи, на луѓето што зависат од транспорт, на малите бизниси со тесни маржи и на секторите во кои енергијата е директен трошок. Со други зборови, државата не треба да ги штити сите подеднакво, туку најмногу оние кај кои ударот може да стане егзистенцијален.
Македонија меѓу увозната зависност и социјалната чувствителност
Македонија не може да влијае врз војната, Ормускиот Теснец или одлуките на големите сили. Но може да влијае врз начинот на кој ќе го амортизира ударот дома. Во таков контекст, клучни стануваат три работи: навремена проценка на ценовниот притисок, внимателно буџетско планирање и заштита на најранливите групи без ширење на паника.
Енергетските шокови секогаш ја откриваат слабоста на економиите што зависат од увоз, но и слабоста на општествата во кои голем дел од граѓаните живеат блиску до работ на платежната способност. Кога горивото поскапува, тоа не е само прашање на возачите. Тоа е прашање на храна, лекови, превоз, сметки, плати и на тоа колку брзо една надворешна криза може да се претвори во домашен социјален проблем.
Кризата уште нема стабилен крај
Најголемата опасност во моментов е неизвесноста. Reuters наведува дека цените остануваат покачени поради застојот во обидите да се реши војната поврзана со Иран и поради продолжените проблеми околу Ормускиот Теснец. Иако цената се повлече од врвот над 126 долари, пазарот и понатаму реагира на секоја информација за можен воен, дипломатски или транспортен пресврт.
Токму затоа ова не е момент за самоуверени прогнози. Нафтата може да се смири ако има политичка деескалација, но може повторно да скокне ако конфликтот се продлабочи или ако снабдувањето остане ограничено. За Македонија, тоа значи дека економската политика мора да биде подготвена за повеќе сценарија, а јавноста да добива јасни, проверени и навремени информации.
Нафтата денес повторно покажува колку светската економија е кревка кога е врзана за тесни премини, воени одлуки и политички нервози. Барелот може да биде бројка на берза, но неговата сенка е многу подолга: стигнува до касата во маркетот, до сметката за превоз, до буџетот на државата и до секое семејство што веќе живее со малку простор за нови поскапувања.
