Во Гостивар не се случи само комунален дефект. Се отвори прашање што е постаро и подлабоко од секоја дневнополитичка прес-конференција: што значи држава ако граѓани мора да се прашуваат дали водата од чешмата е безбедна?
Случајот со загадената вода во Гостивар брзо прерасна од локален здравствен аларм во политичка пресметка. ВМРО-ДПМНЕ го обвини лидерот на СДСМ, Венко Филипче, дека собира политички поени „врз грбот на граѓаните“, барајќи од него да каже дали го поддржува ставот на градоначалникот Валбон Лимани дека не чувствува морална одговорност за скандалот. Од друга страна, Левица оцени дека „додека од чешмите во Гостивар течел отров, институциите спиеле“ и побара истрагата да не заврши само со неколкумина раководители во јавното претпријатие.
Она што не смее да се изгуби во партиската врева е најважното: ова е прашање на јавно здравје, институционална контрола и морална одговорност. Водата не е партиски ресурс. Таа е првата линија на доверба меѓу граѓанинот и системот.
Од здравствен аларм до истрага
Според информациите што ги објавија медиумите повикувајќи се на Обвинителството, истрагата се однесува на тројца осомничени од ЈП „Комуналец“ – Гостивар: вршителката на должност директорка, техничкиот раководител и раководителот на одделението за водовод, канализација и градежни работи. Наводите се сериозни: на 25. јуни биле поставени 3 потопни пумпи во канал со површинска вода со штетни материи, во близина на преливната комора со вода за пиење, со цел да се тестира притисокот на водата; при увидот на 16. јули две од пумпите сè уште биле во функција.
Анализите објавени во медиумските извештаи покажуваат присуство на колиформни бактерии далеку над дозволеното: 2.419,6 cfu/100 мл, наспроти максимално дозволени 50 cfu/100 мл, како и бактериска контаминација во водата од каптираниот извор. Токму затоа ова не е тема што може да се сведе на тоа кој кого обвинил, кој кого поддржувал на избори и кој од која говорница се огласил. Кога е загрозена водата, загрозен е минимумот врз кој почива секој нормален јавен живот.
Политиката ја препозна кризата, но повторно ја претвори во фронт
Во реакцијата објавена на 21. јули годинава ВМРО-ДПМНЕ го насочи нападот кон Филипче и СДСМ, оценувајќи дека опозицијата пласира шпекулации, создава паника и нема кредибилитет да зборува за одговорност. Партијата побара институциите да бидат оставени да ја завршат работата професионално и резултатите да бидат соопштени врз основа на факти и стручни анализи.
Левица, пак, го постави прашањето за институционалното доцнење. Во нивната реакција се бара истрагата да ги опфати сите што наредиле, знаеле, прикривале или не постапиле навреме. Партијата ги посочува Министерството за здравство, Институтот за јавно здравје, Центарот за јавно здравје – Тетово, Државниот санитарен и здравствен инспекторат, Агенцијата за храна и ветеринарство и Општина Гостивар како институции чија реакција мора да биде предмет на проверка.
Тука е суштинската разлика меѓу политичкиот шум и јавниот интерес. Партиите имаат право да бараат одговорност. Но граѓаните имаат право на нешто поважно: чиста хронологија, јавно објавени анализи, јасна командна одговорност и сигурност дека водоводниот систем нема да биде оставен на импровизација.
Моралната одговорност не се мери со партиска припадност
Во вакви случаи правната одговорност ја утврдуваат Обвинителството и судот. Но моралната и политичката одговорност не почнуваат дури кога ќе заврши судската постапка. Тие почнуваат во моментот кога јавноста дознава дека нешто што морало да биде под строга контрола – водата за пиење – било изложено на ризик.
Затоа прашањето не е само дали некој директор, раководител или службеник потпишал налог, издал усна наредба или пропуштил проверка. Прашањето е како системот дозволил ризикот да се движи низ цевките заедно со водата, а граѓаните да дознаат отпосле. Во јавните претпријатија, особено во оние што управуваат со вода, отпад, канализација, греење или јавен превоз, грешката не е административен проблем. Таа може да стане здравствена, човечка и животна последица.
Во тоа лежи и поширокиот паноптикумски агол: современиот човек е опкружен со системи што треба да му го олеснат животот, а стануваат невидлив извор на страв кога ќе откажат. Оваа тема природно се надоврзува на разговорот за човекот во современиот свет – меѓу смисла, страв и систем, но и на прашањето како јавниот говор може да стане инструмент за замаглување наместо за расветлување – тема обработена во Јазик, мисла и манипулација.
Гостивар не смее да остане само уште една афера
Најопасниот исход би бил случајот да се претвори во уште една краткотрајна афера: неколку денови на гнев, неколку соопштенија, неколку приведувања, па заборав. Јавноста има право да знае кога точно почнал ризикот, кој знаел, кој молчел, кој реагирал, кој доцнел и кој ќе гарантира дека системот е безбеден.
Ова не е само гостиварско прашање. Во секој град во Македонија постојат јавни системи што граѓаните ги користат со основна доверба: вода, воздух, храна, патишта, болници, училишта. Кога довербата еднаш ќе се скрши, не се обновува со партиски настапи, туку со документи, процедури, казни и јавна контрола.
Затоа Гостивар денес не бара само одговор на прашањето кој е виновен. Бара одговор на прашањето дали институциите знаат што значи превенција. Зашто кај водата, како и кај здравјето, задоцнетата реакција не е реакција – таа е признание дека системот не бил таму кога најмногу требало.
