Кога еден град не смее да ја користи водата од чешма, јавноста има право на две работи: прецизни здравствени упатства и јасно утврдена одговорност. Наместо тоа, Гостивар деновиве добива паралелни прес-конференции, партиски соопштенија и бројки што се користат како политичка муниција. Зад таа врева останува најважниот факт – граѓаните сè уште живеат со забрана, страв од нови инфекции и недоверба во системот што требало да ја гарантира безбедноста на најосновниот ресурс.
Речиси 4.000 прегледи не значат 4.000 официјално потврдени заболени
Во политичките реакции бројката од „4.000 заболени“ веќе стана главен аргумент. Сепак, податоците објавени врз основа на информациите од Министерството за здравство, бараат попрецизно читање: од 14. до 24. јули биле евидентирани 3.945 први прегледи на лица со стомачни тегоби во гостиварската болница и во Здравствениот дом. Заклучно со 24. јули имало 746 формални пријави за заразна болест, а биле анкетирани 469 пациенти. Тоа не ја намалува сериозноста на кризата, туку спречува медицинските податоци да се претвораат во партиска парола.
Бројот на нови прегледи се намалувал по врвот регистриран на 18. јули, кога биле извршени 649 први прегледи, но намалувањето не значи дека опасноста завршила. Епидемијата беше официјално прогласена на 19. јули, а водата, според последните достапни информации, сè уште не била одобрена ниту за техничка употреба. Причината е што контролите сè уште не покажале стабилни параметри кои би овозможиле безбедно користење на системот.
Паноптикум веќе предупреди дека епидемиолошкиот аларм во Гостивар е тест за државата, а не обична локална непријатност. Кризата допира здравство, комунално управување, инспекциски надзор, политичка отчетност и доверба во институциите – области што не можат да се сведат на една прес-конференција или едно приведување.
СДСМ и ВМРО-ДПМНЕ ја префрлаат одговорноста
Во меѓусебните обвинувања меѓу СДСМ и ВМРО-ДПМНЕ, опозицијата тврди дека институциите реагирале предоцна и дека власта се обидува реалната здравствена криза да ја претстави како ширење паника. Во одделна реакција СДСМ повторно се повикува на речиси 4.000 прегледани граѓани и обвинува дека власта зборува за дезинформации додека болничките служби се справуваат со голем број пациенти.
ВМРО-ДПМНЕ, пак, ја насочува политичката одговорност кон градоначалникот Валбон Лимани и локалната власт. Во сопштение се тврди дека СДСМ го штити градоначалникот, а државните институции секојдневно доставуваат вода и преземаат мерки. Од друга страна, СДСМ одговара дека граѓаните не шират паника, туку ги чувствуваат последиците. Тоа се политички позиции, а не правосилно утврдена одговорност.
Одговорноста не може да се реши со избор меѓу „локалната“ и „централната“ власт. Јавното претпријатие управува со системот, локалната самоуправа има директни обврски кон водоснабдувањето, а државните институции имаат контролни, инспекциски, здравствени и кривично-правни надлежности. Кога низ чешмите поминува небезбедна вода, прашањето не е кој ќе победи во дневната политичка расправија, туку кој знаел, кој морал да знае, кој потпишувал, кој контролирал и кој не реагирал навреме.
Истрагата веќе утврдува конкретни дејствија
Основното јавно обвинителство во Гостивар отвори истрага против три раководни лица од ЈП „Комуналец“ поради сомнение за тешки дела против животната средина и загадување вода за пиење. Според обвинителството, на 25. јуни бил даден налог за поставување потопни пумпи во канал со површинска вода, а при увидот на 16. јули две пумпи сè уште внесувале вода од отворениот канал во комората на системот за вода за пиење.
Во примерокот од каналот биле измерени 2.419,6 единици колиформни бактерии на 100 милилитри, при максимално дозволени 50, додека и во примероците од каптираниот извор биле пронајдени бактериски отстапувања. Овие податоци ја покажуваат тежината на сомнежот, но вината на конкретните лица треба да ја утврди судска постапка. Паноптикум претходно детално пишуваше за бактериите, забраната и спорните приклучоци во водоводниот систем.
Агенцијата за храна и ветеринарство соопшти дека забраната останува во сила сè додека лабораториските анализи не потврдат дека водата е безбедна. Инспекциските контроли биле проширени кон угостителски објекти, јавни установи, градинки и други оператори со храна, а мостри биле земани од повеќе точки во системот.
Најважното упатство – водата не се проверува со око, мирис или вкус
Заматување, необична боја, талог, мирис или променет вкус може да бидат предупредувачки знаци. Сепак, чистиот изглед не е доказ за безбедност. Водата може да изгледа сосема нормално, а да содржи бактерии, вируси или други загадувачи. Безбедноста се потврдува со лабораториска анализа, не со домашно пробување. Ова е едно од најважните сознанија во советите за препознавање сомнителна вода.
Општите здравствени препораки често велат дека при сомнеж водата може да се преврие најмалку една минута. Таков совет е наведен и во општите насоки за заштита при небезбедна вода и во препораките за постапување при сомнеж. За Гостивар важи построгата локална забрана: Институтот за јавно здравје изречно наведува дека водата од градскиот водовод не треба да се користи за пиење ниту по превривање, сè додека институциите не соопштат поинаку. Општ совет не смее да ја поништи конкретната официјална забрана.
Што треба да прават граѓаните додека трае забраната
За пиење и храна: користете фабрички пакувана вода. Институтот за јавно здравје препорачува да се обезбедат најмалку четири литри безбедна вода по лице дневно. Водоводната вода не треба да се користи за готвење, миење овошје и зеленчук што се јадат свежи, подготовка на мраз, кафе, чај, сокови или храна за доенчиња.
За заби и раце: забите мијте ги со флаширана или друга официјално безбедна вода. За миење раце користете сапун и безбедна вода, особено по тоалет, менување пелени, контакт со болно лице и пред подготовка на храна. Кога нема безбедна вода, средство за дезинфекција на база на алкохол може да се користи ако рацете не се видливо извалкани.
За филтрите: домашниот филтер не е гаранција дека водата е безбедна. Стандардните филтри не ги отстрануваат секогаш бактериите и вирусите, а некои загадувачи воопшто не можат да се елиминираат со обично филтрирање или превривање. Додека има официјална забрана, филтерот не е замена за лабораториски потврдена безбедност.
За симптомите: лекар треба да се контактира при дијареја, повраќање, гадење, стомачни грчеви, температура, слабост или знаци на дехидратација, како силна жед, сува уста, намалено мокрење и омалаксаност. Итна процена е особено важна при крвава дијареја, постојано повраќање, висока температура, силни болки, темна урина, ретко мокрење или вртоглавица. Најранливи се доенчињата, малите деца, бремените жени, постарите лица, хронично болните и лицата со ослабен имунитет.
Предупредувањето за жолтица не треба да се игнорира
Комисијата за заразни болести предупреди дека по цревните инфекции е можна и подоцнежна појава на хепатит А или хепатит Е. Тоа предупредување не значи дека такви случаи веќе се потврдени, туку дека здравствениот систем и граѓаните не смеат прерано да се опуштат. Во изјавата на Комисијата за можната појава на жолтица се нагласува потребата состојбата да се следи и по намалувањето на бројот на акутни стомачни инфекции.
Тоа е уште една причина официјалната комуникација да биде редовна, прецизна и ослободена од политички маркетинг. Граѓаните треба да знаат колку лица се прегледани, колку случаи се епидемиолошки потврдени, какви се лабораториските резултати, за што смее да се користи водата и кој точно ја донесува одлуката за укинување на забраната.
Забраната ќе заврши со лабораториски резултат, не со политичко уверување
Водата може повторно да се користи само по официјално соопштение дека забраната е укината. Потоа, според ИЈЗ, чешмите треба да се пуштат да течат пет до десет минути, да се испразнат и исчистат апаратите за вода, да се исфрли мразот направен за време на забраната и по потреба да се заменат филтрите.
Дотогаш Гостивар нема потреба од уште една партиска пресметка во која секој ја именува туѓата вина, а ја премолчува сопствената надлежност. Потребни се дневни лабораториски податоци, јавна хронологија на одлуките, целосна истрага и систем што нема повторно да дозволи една чаша вода да стане здравствен ризик. Како што веќе беше нагласено во анализата за системската криза откриена преку гостиварската вода, довербата истекува многу побрзо од водоводната мрежа – а се обновува многу потешко.
