Заемот од 260 милиони евра повеќе не е само финансиска ставка во собраниска процедура. Тој стана точка на судир околу довербата во јавните пари, околу начинот на кој се закажуваат седници и околу старото македонско прашање: дали задолжувањето се брани со бројки или се турка со политичка сила?
Претседателот на СДСМ, Венко Филипче денеска соопшти дека пратеничката група на партијата се повлекува од расправата во Комисијата за финансирање и буџет, на која треба да се разгледува новото задолжување на државата. Според него, СДСМ нема да учествува во, како што го нарече, „брутално задолжување на државата за криминални тендери“.
Што најави Филипче
Филипче ја обвини Владата предводена од Христијан Мицкоски дека ја води Македонија кон „должничко ропство“, посочувајќи дека првично биле барани 300 милиони евра од банки, но била добиена понуда за 260 милиони евра. Според него, тоа отвора прашање за довербата на финансиските институции кон државата и за реалната намена на парите.
Филипче тврди дека нема јасни подобрувања во исплатата на плати, социјални трансфери и повратот на ДДВ, а дека средствата, според политичката оценка на СДСМ, завршуваат во партиски тендери. Тој посочи и дека вкупниот долг, кој според неговите наводи бил 8,5 милијарди евра во 2024. година, сега е близу 11 милијарди евра.
Овие бројки и квалификации се дел од политичката позиција на опозицијата и треба да се читаат како такви. Но прашањето што го отвораат не е без тежина: кога државата зема нов заем, јавноста има право да знае не само колку се задолжува, туку и каде точно ќе завршат тие пари.
Кривична пријава и интерпелација за Африм Гаши
Вториот дел од настапот на Филипче се однесува на претседателот на Собранието, Африм Гаши. СДСМ најави кривична пријава и интерпелација против него, тврдејќи дека со закажувањето на состанок на Комисијата за финансирање и буџет бил прекршен Деловникот. Според Филипче, спорно е тоа што седницата била закажувана и водена иако претседателката на Комисијата, Сања Лукаревска била присутна, а не отсутна. СДСМ го смета ваквото постапување за континуирано кршење на собраниските процедури и злоупотреба на функцијата.
Тука политичкиот спор станува институционален. Ако расправата за заемот се претвори во борба за тоа кој смее да ја води седницата, тогаш прашањето за јавните пари се преселува во прашање за владеење на процедурата. А во Собранието процедурата не е формалност; таа е последната тенка линија меѓу дебата и наметнување.
Што предвидува заемот од 260 милиони евра
Предлог-законот е за задолжување за општи буџетски потреби во износ од 260 милиони евра и се носи по скратена постапка. Заемот треба да се повлече во една транша, рокот на отплата е седум години, со три години грејс-период, а отплатата е предвидена во девет еднакви полугодишни рати. Според предлог-законот, каматната стапка е варијабилна: шестмесечен ЕУРИБОР зголемен за маргина од 2,10 проценти. Дополнително, Македонија треба да плати еднократна провизија од 1,4% од износот на заемот, како и 12.500 евра годишно на агентот на заемодавачите. Ова се технички детали, но токму тие ја прават разликата меѓу политичка парола и финансиска реалност.
Во поширок контекст, Дојче веле пишува дека расправата за предлог-законот била блокирана во Комисијата за финансирање и буџет, чија претседателка е Сања Лукаревска од СДСМ, додека власта и опозицијата меѓусебно се обвинуваат за блокада, неодговорност и нетранспарентност.
Одговорот од власта: заем за плати, обврски и капитални инвестиции
Од владејачката страна доаѓа сосема различна интерпретација. Пратеникот Бојан Стојаноски од ВМРО-ДПМНЕ ја обвини опозицијата дека ја блокира Комисијата и избегнува аргументирана расправа. Според него, средствата се поврзани со функционирањето на државата, исплатата на обврски, колективни договори и капитални инвестиции.
Стојаноски тврди дека опозицијата со „банални оправдувања“ го кочи процесот и дека во 2026. година државата треба да сервисира долг од 2,4 милијарди евра по основ на обврски што, според власта, произлегуваат од претходни задолжувања. Тоа е владиниот контра-наратив: заемот не е нов политички луксуз, туку инструмент за сервисирање на обврски и одржување на буџетска ликвидност.
Но токму затоа јавноста заслужува повеќе од две спротивставени прес-конференции. Ако заемот е неопходен, треба да биде прецизно објаснет. Ако е ризичен, треба да биде аргументирано оспорен. Ако се носи по скратена постапка, мора да се објасни зошто брзината е поважна од целосната дебата.
Политички судир со финансиска тежина
Заемите секогаш имаат две лица. Едното е фискално: камата, рок, провизии, отплата, буџетски потреби. Другото е политичко: доверба, одговорност, транспарентност и сомнеж каде ќе завршат парите. Во Македонија, речиси секое големо задолжување брзо го открива второто лице.
СДСМ го претставува заемот како опасно задолжување без јасна развојна логика. Власта го брани како потреба за функционирање на државата. Собраниската процедура, пак, станува бојно поле на кое бројките се мешаат со Деловникот. Тоа е моментот кога граѓанинот престанува да слуша финансиска дебата и почнува да гледа политички театар со многу скапа влезница.
Што треба да се следи понатаму
Во следните денови клучни ќе бидат три прашања: дали СДСМ навистина ќе ја поднесе најавената кривична пријава и интерпелација против Африм Гаши; како ќе продолжи работата на Комисијата за финансирање и буџет; и дали Владата ќе понуди појасна јавна спецификација за намената на заемот од 260 милиони евра.
На крајот, ова не е само прашање дали државата ќе се задолжи. Прашањето е дали задолжувањето ќе помине низ доволно јасна и јавна политичка проверка. Во држава во која довербата е постојано на минус, секој нов заем мора да се објасни до последниот денар – затоа што долговите не ги враќаат партиските соопштенија, туку граѓаните.
