Изборниот законик повторно се најде таму каде што македонската политика најчесто ја губи мерката: меѓу декларативната подготвеност за компромис и длабоката недоверба дека правилата навистина ќе важат еднакво за сите.

Премиерот Христијан Мицкоски по последната средба во Собранието изјави дека е „сè помалку оптимист“ оти ќе се постигне договор за измените на Изборниот законик. Според него, ВМРО-ДПМНЕ е подготвена да прифати една изборна единица, поголем простор за финансирање и рекламирање на помалите партии, како и дел од барањата на опозицијата, но не и модел кој би ја стеснил или условил можноста за гласање на дијаспората.

Во суштина, спорот веќе не е само технички. Тој е политички, институционален и психолошки. Прашањето не е дали дијаспората треба да гласа – таа тоа право го има. Прашањето е дали државата има доволно доверлив систем за тоа право да не се претвори во ново сомневање, нова блокада и нова изборна рана.

Од електронско до поштенско гласање – компромис или нова точка на судир?

По претходните расправи за електронско гласање власта на маса изнесе нов предлог: гласање на дијаспората по пошта. Тој модел, според Мицкоски, би бил компромисно решение и се применува во повеќе европски држави. Од друга страна СДСМ предупредува дека поштенското гласање без строга институционална контрола може да отвори простор за нерегуларности, особено ако Државната изборна комисија нема јасна и консензуална улога во регулирањето на постапката.

Тука лежи вистинскиот јазол. Едната страна зборува за проширување на правото на глас, другата за заштита на интегритетот на гласањето. И двете позиции можат да звучат демократски. Проблемот е што во македонскиот политички контекст демократските аргументи често се користат како тактички ровови, а не како заедничка основа за решение.

Затоа и претходните анализи на Паноптикум за заглавувањето на Изборниот законик на прашањето за дијаспората и за старото прашање дали Македонија знае да прави правила пред избори, а не по нив остануваат релевантни: изборното законодавство не смее да биде поле за последноминутно надмудрување.

Мицкоски ја спушта цената на компромисот, но ја крева политичката температура

Мицкоски тврди дека владејачката партија е подготвена да прифати речиси сè што бараат СДСМ, Левица и помалите партии, само Изборниот законик да биде донесен. Една изборна единица, повеќе средства за партиите што не се меѓу најголемите, поширок политички договор – сето тоа, според неговата изјава, е прифатливо.

Но во истиот настап тој ја обвини опозицијата дека поставува „радикализирани позиции“ со цел да нема договор и дека зад блокадата стои страв од пораз на следните парламентарни избори. Таквиот речник ја открива внатрешната противречност на процесот: се бара консензус, но се зборува со јазик на изборна кампања.

А кога изборните правила се преговараат со кампањски речник, договорот станува речиси невозможен. Зашто правилата бараат доверба, а кампањата живее од недоверба.

Опозицијата бара контрола, власта бара проодност

Според објавените реакции, СДСМ инсистира на тоа ДИК со консензус да го регулира гласањето на дијаспората, особено ако се оди кон поштенски модел. Аргументот на опозицијата е дека без строга проверка на идентитетот, тајноста на гласот и институционална верификација, системот може да стане ранлив.

Власта, пак, таквото барање го чита како обид за блокада. Мицкоски оценува дека одлуките во демократија не се носат со консензус во секоја институционална точка, туку со мнозинство. Во нормален политички систем ова би било начелна дебата за моделот на одлучување. Во Македонија таа веднаш станува прашање: кој кого се обидува да надмудри пред следните избори?

Токму затоа изборните препораки на ОБСЕ/ОДИХР не треба да се третираат како дипломатска декорација. Нивната вредност е во тоа што ја враќаат расправата на суштината: транспарентност, јавна консултација, еднакви услови и доверба во процесот. Ако тие принципи се прескокнат, секој модел – електронски, поштенски или класичен – ќе биде политички оспорен уште пред да почне да се применува.

Дијаспората не смее да биде алиби за партиска пресметка

Македонската дијаспора не е апстрактна бројка во изборна формула. Таа е дел од македонската историја, економија, семејна меморија и политичка реалност. Но токму затоа не смее да биде претворена во партиски плен.

Ако власта навистина сака пошироко учество на иселениците, мора да понуди модел што ќе биде технички издржан, безбедносно јасен и институционално проверлив. Ако опозицијата навистина сака да спречи злоупотреби, мора да покаже дека не го користи сомнежот како трајна блокада на секоја промена.

Правото на глас не е проблем. Недовербата е проблем. А таа недоверба не се решава со прес-конференции, обвинувања и драматични квалификации, туку со процедура што секој ќе може да ја провери и никој сериозен нема да може лесно да ја дискредитира.

Изборниот законик како тест за политичка зрелост

Во оваа расправа има и поширока лекција. Македонија предолго ги менува изборните правила под притисок, во атмосфера на сомнеж и со партиски калкулации што ја јадат довербата во институциите. Затоа секоја нова измена, колку и да е техничка, веднаш се чита како подготовка за предност на едната или другата страна.

Изборниот законик не е обичен закон. Тој е договор за тоа како се признава политичката волја на граѓаните. Ако тој договор се носи без доверба, тогаш и победата на избори станува помалку убедлива, а поразот полесно се претвора во наратив за кражба.

Затоа оваа средба, најавените продолжени разговори и спорот околу дијаспората се повеќе од дневнополитичка вест. Тие се уште еден тест дали македонските партии умеат да изградат правила што ќе ги преживеат нивните моментални интереси. Засега, впечатокот е дека сите се подготвени на компромис – сè додека компромисот не почне да ја допира нивната изборна математика.