Македонската економска расправа повторно се сведе на едно старо, но суштинско прашање: ако економијата е толку стабилна, зошто државата повторно се задолжува? Новиот заем од 260 милиони евра, Фискалната стратегија 2027-2031 и собраниската расправа околу јавниот долг ја отворија најчувствителната точка во секоја власт – разликата меѓу политичката самопофалба и реалната цена на парите.

Опозицијата тврди дека Владата влегува во нов циклус на скапо задолжување, дека каматите ќе ја стеснат можноста за јавни инвестиции и дека државата ја нормализира фискалната недисциплина. Власта, пак, одговара дека задолжувањето е дел од одговорно управување со доспеани обврски, финансирање на дефицитот и проектно финансирање, и дека економијата бележи раст. Во таа пресметка, најважно е да не се загуби основното: долгот не е само бројка во документ. Тој е идно трошење на пари што уште не сме ги заработиле.

Заем од 260 милиони евра и прашањето за цената

Пратеникот на СДСМ Фатмир Битиќи во Собранието праша зошто Владата се задолжува со нови 260 милиони евра ако тврди дека економијата е силна. Според известувањето на СДК, Битиќи оцени дека со ова задолжување државата се приближува кон долг од 61% од БДП, додека министерката за финансии Гордана Димитриеска-Кочоска не присуствувала на седницата, а власта објаснила дека е на претходно планирано службено патување.

Клучната дилема е цената на заемот. Битиќи пресметува дека врз основа на шестмесечен ЕУРИБОР од 2,562% и договорена маржа од 2,10%, заемот би чинел околу 4,66% годишно, со каматен товар од приближно 58 до 64 милиони евра, плус еднократен надоместок од 3,64 милиони евра. Тоа не е безначаен трошок. Тоа е цена што ќе се плаќа од буџетот, односно од јавните пари.

Во економијата нема бесплатна политичка реченица. Секое „ќе обезбедиме средства“ има своја камата, рок, валутен ризик и буџетска последица. Затоа јавноста има право да знае не само колку се задолжува државата, туку и зошто, под кои услови, за што точно ќе се потрошат парите и кој ќе ја плати разликата меѓу денешната потреба и утрешната обврска.

Фискална стратегија што ветува консолидација, но признава притисок

Официјалната Фискална стратегија 2027-2031 на Министерството за финансии ја поставува рамката како среднорочен документ за насоките на фискалната политика, приходите, расходите, дефицитот и долгот. Во документот се наведува дека целите се стабилни јавни финансии, постепена фискална консолидација, намалување на буџетскиот дефицит и зачувување на макроекономската стабилност во услови на надворешни ризици и ценовна нестабилност.

Но токму во стратегијата се гледа и тежината на проблемот. За 2026. година буџетскиот дефицит е проектиран на 3,5% од БДП, истото ниво се предвидува и за 2027. година, а потоа се планира намалување на 3% во 2028. и 2,8% од 2029. до 2031. година. Тоа значи дека власта ветува враќање кон поцврста фискална дисциплина, но не веднаш. Прво доаѓа уште еден период на високи потреби, доспеани долгови и политички тешка рамнотежа.

Заменик-министерот за финансии Николче Јанкуловски ја брани стратегијата како резултат на одговорно управување и најавува дека политиката на долг ќе биде насочена кон финансирање на дефицитот, отплата на долгови од претходни години и проектно финансирање, без неоправдано зголемување на долгот. Тоа е официјалната логика на Владата. Но токму таа логика бара најстрога јавна контрола: дали новиот долг навистина создава вредност, или само купува време?

Каматите стануваат тивок буџетски данок

Највознемирувачкиот дел од расправата не е само главнината на долгот, туку каматата. Битиќи во Собранието предупреди дека од 2026. до 2031. година само за камати треба да се платат околу 2,7 милијарди евра: 360 милиони евра во 2026, 397 милиони во 2027, 421 милион во 2028, 485,8 милиони во 2029, 537 милиони во 2030 и 555 милиони евра во 2031 година.

Официјалната стратегија потврдува дека каматните плаќања растат како товар во буџетската структура: од 5,1% од вкупните расходи во 2026. година, на 5,5% во 2027, 5,6% во 2028., 6,1% во 2029., 6,3% во 2030. и 6,1% во 2031. година. Во истата стратегија се наведува и дека каматните трошоци во 2025. година достигнале 322,8 милиони евра, односно 1,9% од БДП.

Каматата е најтивкиот буџетски трошок. Таа нема лента за сечење, нема фотографија, нема нова училница, нема болнички кревет, нема километар пат. Само си доаѓа секоја година и бара да биде платена пред многу други потреби. Кога каматите растат, државата не станува веднаш сиромашна, но станува помалку слободна.

Јавниот долг веќе е прашање на доверба

Фискалната стратегија наведува дека државниот долг на 31. декември 2025. година изнесувал 8,75 милијарди евра, односно 51,6% од БДП, а вкупниот јавен долг, заедно со долгот на јавните претпријатија и трговските друштва во државна сопственост, изнесувал 10,06 милијарди евра, односно 59,4% од БДП. Тоа е бројка што веќе бара сериозност, не партиско надмудрување.

Во стратегијата јасно се вели дека основната цел на управувањето со долгот е да се обезбедат средства за финансирање на буџетскиот дефицит, отплата на долгови што достасуваат од претходни години и проектно финансирање, без неоправдано зголемување на долгот до ниво што може да ја загрози економската стабилност и растот. Тоа е исправна формула на хартија. Проблемот е што Македонија премногу често има добри формули и слабо спроведување.

Битиќи, пак, тврди дека Владата за две години создала нов долг од 2,5 милијарди евра и дека јавниот долг се движи кон историски највисоки нивоа. Тоа е опозициска политичка оценка што треба да се чита низ официјалните податоци, но и низ фактот дека самата Фискална стратегија признава зголемени ризици: каматен ризик, девизен ризик, надворешни шокови, инфлациски притисоци и зависност од реализација на капитални инвестиции.

Власта зборува за раст, опозицијата за исцрпен буџет

СДСМ соопшти дека нема да ја поддржи Фискалната стратегија 2027-2031 бидејќи, според Битиќи, документот не се потпира на структурни промени, туку на претпоставка дека БДП ќе расте побрзо од задолжувањето. Тој предупреди и дека до 21 мај биле реализирани речиси 77% од годишно планираниот буџетски дефицит, според податоците што ги наведе во собраниската расправа.

Јанкуловски возврати дека владите на СДСМ не се репер за економски раст и дека актуелната власт обезбедила просечен раст од 3 проценти во шест последователни квартали. Тој ја брани стратегијата преку капиталните инвестиции, инфраструктурата, енергетиката, дигитализацијата, борбата против сивата економија и подобрата наплата на даноци. Тоа е разликата меѓу двете политички приказни: едната зборува за ризикот од долг, другата за долгот како инструмент за развој.

Вистината, како и обично, не е во најгласната реченица. Државата може да се задолжува разумно ако парите создаваат нова продуктивност, инфраструктура, енергија, извоз и приходи. Но ако задолжувањето само ги покрива старите дупки, тековното трошење, партиските апетити и скапата неефикасност, тогаш тоа не е развојна политика. Тоа е одложена сметка.

Скратена постапка за долг – долга последица за граѓаните

Посебен проблем е политичкиот впечаток дека задолжувањето се турка брзо, а јавната расправа доцни. Опозицијата обвинува дека законот за задолжување се носи по скратена постапка и дека Владата избегнува целосна институционална одговорност. Власта одговара дека Собранието има претставник од Министерството за финансии и дека задолжувањето е неопходно. Но кај долг од 260 милиони евра, процедурната брзина не е техничка ситница. Таа е дел од довербата.

Кога граѓаните слушаат дека државата зема нов заем, тие не прашуваат само дали парите се потребни. Прашањето е дали некој конечно ќе им каже со чиста реченица: за што точно се задолжуваме, колку ќе чини, кога ќе се врати, кој ќе контролира, што ќе добиеме за возврат и што ќе се случи ако проекциите за раст не се остварат.

Фискална стратегија или стратегија за преживување?

Во најдобрата верзија Фискалната стратегија 2027-2031 може да биде документ за дисциплина: постепено намалување на дефицитот, раст на капиталните расходи, подобра наплата, помалку сива економија, повеќе јавни инвестиции и посилна продуктивност. Во најлошата верзија, таа може да стане убаво напишан документ што ја легитимира старата македонска навика – троши денес, објаснувај утре, задолжи ги следните.

Македонија нема луксуз да ја води фискалната политика како партиска пресметка. Долгот не прашува кој бил на власт кога е создаден. Кога ќе дојде за наплата, го плаќаат сите: вработени, фирми, пензионери, млади што заминуваат, општини што немаат пари, јавни услуги што чекаат модернизација.

Затоа прашањето на Битиќи – „ако економијата е толку силна, зошто се задолжувате?“ – не треба да остане само опозициски напад. Треба да стане јавен тест за секоја власт. Силната економија не се докажува со тоа колку лесно ќе земе заем. Се докажува со тоа што заемот нема да стане единствениот начин државата да функционира.

Ако каматите почнат да јадат се поголем дел од буџетот, тогаш економската политика веќе не ја пишува Владата. Ја пишува долгот. А кога долгот ќе стане главен уредник на државата, секоја иднина станува поскапа од сегашноста што не сме умееле да ја средиме.