Уредничка теза: ако информацијата дека Никола Груевски добил унгарско државјанство во 2022. година е точна, случајот повеќе не е само прашање на азил или политичка волја во Будимпешта. Тој станува правен ѕид меѓу македонското правосудство и бегалецот што требаше да ја издржува казната дома.

Од политички азил до државјанство

Истражувачкиот портал VSquare, повикувајќи се на извори од унгарската влада, објави дека поранешниот македонски премиер Никола Груевски добил целосно унгарско државјанство во 2022. година, врз основа на „унгарски државен интерес“. Се верува дека Груевски и натаму престојува во Унгарија.

Формулацијата „државен интерес“ е клучна. Таа не звучи како обична административна натурализација, туку како политичко-правна одлука со посебна тежина. Ако азилот можеше да се претстави како заштита на лице што тврди дека е политички прогонувано, државјанството веќе го носи во сосема друг статус: не само заштитен странец, туку граѓанин на земјата што треба да одлучува дали ќе го предаде.

Тука лежи најнепријатната точка за Македонија: барањето за екстрадиција повеќе не зависи само од тоа дали новата унгарска власт сака да се дистанцира од наследството на Виктор Орбан. Зависи од тоа дали Унгарија би била подготвена да отвори правно чувствителна постапка против сопствен државјанин.

Зошто државјанството е посилна заштита од азилот

Азилот е силна, но не и недопирлива заштита. Тој може да се преиспитува, да се укине ако отпаднат причините поради кои е даден или ако се утврдат други правни основи. Но државјанството е многу потврда категорија. VSquare оценува дека одземањето на унгарското државјанство на Груевски би барало да се докаже дека било стекнато со измама или корупција; а ако било доделено врз основа на државен интерес, таква постапка би можела да отвори прашања и за највисоките кругови на власта на Орбан.

Тоа не значи дека екстрадицијата е апсолутно невозможна во секоја теоретска варијанта, но значи дека станува многу потешка. Правото тука не функционира како политичка изјава. Не е доволно нов премиер во Будимпешта да каже дека Унгарија нема да биде засолниште за бегалци од правдата. Треба постапка, докази, формално барање, правна основа и институции што ќе ја изнесат одлуката без да се урне целиот аргумент.

Адвокатот Жолт Секереш од Унгарскиот хелсиншки комитет уште во април за 360 степени објасни дека бегалскиот статус се преиспитува периодично и дека признаен бегалец може да аплицира за унгарско државјанство по три години од добивањето меѓународна заштита; одлуката е дискрециска и ја носи претседателот на Унгарија. Токму таквиот временски распоред ја правеше можноста за државјанство реална и пред објавата на VSquare.

Бегството од 2018. година останува централна точка

Груевски избега од Македонија во ноември 2018. година, непосредно пред да започне со издржување двегодишна затворска казна во случајот „Тенк“, поврзан со набавката на луксузен оклопен „мерцедес“. Според претходни извештаи и медиумски објави, тој ја напуштил земјата преку Албанија, Црна Гора и Србија, а потоа пристигнал во Унгарија, каде што му беше доделен политички азил.

Во 2019. година суд во Будимпешта го одби македонското барање за екстрадиција. Образложението тогаш беше дека лице на кое Унгарија му дала азил не може да биде вратено во земјата од која избегало, а судот оцени и дека не се исполнети правните услови за екстрадиција. Тоа беше првиот голем правен ѕид. Државјанството, ако е навистина доделено во 2022 година, би било вториот и многу посилен ѕид.

Овој случај одамна не е само биографија на еден поранешен премиер. Тој е тест за тоа дали правната држава има долг здив кога политичката моќ ќе излезе од институциите и ќе се пресели преку граница. Секоја година помината во Будимпешта го претвора бегството од настан во состојба.

Македонските институции меѓу процедура и задоцнета реакција

СДК објави дека претходното барање за екстрадиција е истечено, дека новата власт досега не го обновила и дека во моментот нема активна потерница од Интерпол за Груевски, што дополнително ја олеснува неговата позиција во Будимпешта. Во истиот текст се наведува дека Министерството за правда барало информации од судовите, обвинителството и МВР за актуелните предмети, пресуди и статусот на постапките, за да може евентуално да подготви ново барање за екстрадиција.

Премиерот Христијан Мицкоски изјави дека Владата нема информација дали Груевски има унгарско државјанство. Тоа е важна реченица, не само како политичка позиција, туку како показател за ограниченоста на македонската институционална моќ во случај што веќе седум и пол години се решава надвор од Македонија.

Но јавноста има право на повеќе од констатација дека „нема информација“. Ако државата навистина сака да бара екстрадиција, тогаш мора да покаже што точно презема: дали има ново барање, дали е комплетирана документацијата, дали се бара потврда за државјанството, дали се активираат дипломатски канали, дали се бара меѓународна правна помош, дали се разгледува можност за други механизми. Без тоа, правдата останува во форма на политичка желба.

Што менува Петар Маѓар?

Политичката промена во Унгарија го врати случајот Груевски во фокусот. Новиот унгарски премиер Петар Маѓар најави дека Унгарија повеќе нема да биде засолниште за меѓународни криминалци, а VSquare пишува дека некои од политичките бегалци поврзани со Орбановиот систем веќе ја напуштиле земјата или се во несигурна позиција. Сепак, според анализата на порталот, позицијата на Груевски е посигурна токму поради државјанството.

Тоа значи дека смената на власта во Будимпешта може да ја промени атмосферата, но не мора автоматски да го промени исходот. Маѓар може политички да сака да го затвори поглавјето на „орбановите бегалци“, но ако Груевски е унгарски државјанин, тогаш тој веќе не е само гостин на стар режим. Тој е правен проблем на новата унгарска држава.

Во оваа точка случајот станува европски, не само македонско-унгарски. Една земја-членка на ЕУ, преку азил и евентуално државјанство, создава заштитен простор за поранешен премиер осуден во друга европска држава. Тоа е прашање за владеењето на правото, за довербата меѓу државите и за тоа дали политичките сојузништва можат да ја надживеат судската одговорност.

Затворските казни и активните предмети не исчезнуваат

Според податоците што ги пренесуваат македонските медиуми, ако Груевски се врати во Македонија треба да издржи затворски казни по предметите „Насилство во Центар“ и „Плацеви на Водно“, а активни остануваат и предметите „Титаник“ и „Талир 2“. СДК наведува дека за „Насилство во Центар“ има казна од една година и шест месеци, чие извршување застарува во септември 2027 година, додека за „Плацеви на Водно“ има единствена казна затвор од девет години, чие извршување застарува во 2043. година.

Овие датуми се важни затоа што времето е најголемиот сојузник на секој бегалец од правдата. Предметите стареат, документацијата се движи бавно, политичките влади се менуваат, институционалната енергија се троши, јавниот фокус се префрла на нови кризи. Но правната држава не смее да има кратко паметење. Ако го има, тогаш бегството станува стратегија, а не последица.

Најголемата штета е чувството дека моќните имаат втор излез

Случајот Груевски ја погодува јавната доверба на место каде што Македонија е најранлива: уверувањето дека правдата важи еднакво за сите. Обичниот граѓанин не може да ја претвори пресудата во дипломатска авантура. Не може да избега преку неколку граници, да добие азил, па потоа можеби и државјанство како „државен интерес“ на друга земја. Затоа ова не е само приказна за еден човек. Ова е приказна за класната и политичката нееднаквост пред правото.

Кога моќта успева да си обезбеди резервна држава, граѓанинот останува со прашањето: дали институциите се строги само кон оние што немаат каде да избегаат? Тоа прашање е потешко од секоја партиска реакција, затоа што не се решава со соопштение. Се решава со постапка, со упорност и со резултат.

Правдата не смее да зависи од туѓа политичка смена

Македонија не може да ја гради својата правна држава врз надеж дека некоја друга земја ќе смени власт и ќе ѝ го врати бегалецот. Тоа може да помогне, но не може да биде стратегија. Стратегијата мора да биде домашна: навремени потерници, прецизни барања, правно беспрекорна документација, дипломатски притисок и јавна отчетност за секој чекор.

Ако Груевски навистина станал унгарски државјанин во 2022. година, тогаш Македонија не добила само нова пречка за екстрадиција. Добила уште еден доказ дека бавноста во правдата не е неутрална. Таа произведува последици. Некогаш тие последици се процесни. Некогаш политички. А понекогаш имаат форма на странски пасош.

Паноптикумската реченица тука е едноставна: државата која не ја стигнува правдата навреме, еден ден ја бара на туѓа адреса.