Уредничка теза: Новата порака од Софија не е нова политика, туку потврда дека бугарската дипломатија ја држи истата линија од 2022. година: уставните измени како услов за напредок, а македонската страна како одговор бара предвидливост, гаранции и недопирање на идентитетските прашања.

Во односите меѓу Македонија и Бугарија понекогаш се менуваат имињата на министрите, но реториката останува речиси недопрена. Новата бугарска министерка за надворешни работи, Велислава Петрова-Чамова, испрати порака дека Скопје треба да бара решение, а не конфликт со Софија. Во превод од дипломатски јазик: Бугарија не планира да се помести од договореното во 2022 година, а Македонија не може да очекува напредок во ЕУ без уставни измени.

Нова министерка, стара позиција

Петрова-Чамова не влегува во бугарската дипломатија како непознато лице за ова прашање. Според официјалната биографија објавена од бугарската Влада, таа во периодот 2022-2023 била заменик-министерка за надворешни работи во три бугарски влади, а на 8. мај 2026. година ја презела функцијата министерка за надворешни работи. Бугарската Влада и Министерството за надворешни работи на Бугарија ја претставуваат како дипломат со меѓународно искуство и со став за стабилност и континуитет во надворешната политика.

Токму зборот „континуитет“ е клучен. Во оваа тема Софија не испраќа сигнал за нов почеток, туку за продолжување на истата рамка. По средбата на Петрова со македонскиот министер Тимчо Муцунски на маргините на министерскиот состанок на НАТО во Шведска, бугарското МНР соопшти дека двајцата разговарале за регионална поврзаност. Но политичката суштина остана таму каде што беше: Софија го чита договореното во 2022. година како европска обврска, а не како билатерален спор.

Во таа формула има една добро позната дипломатска замка. Кога билатералното прашање ќе се внесе во европска рамка, потоа сите го нарекуваат европско. Но за граѓаните кои го плаќаат застојот, тоа не го менува чувството дека процесот се претвора во ходник со премногу врати и со премалку клучеви.

Што навистина стои во европската рамка од 2022. година

Документите од јули 2022. година се централната точка околу која денес се врти спорот. Заклучоците на Советот на ЕУ од 18 јули. 2022. година наведуваат дека Советот ја поздравува намерата на Македонија како приоритет да ги спроведе релевантните уставни измени со цел во Уставот да бидат вклучени граѓани кои живеат во границите на државата и се дел од други народи, меѓу нив и Бугарите. Во истиот документ е наведено дека следната меѓувладина конференција треба да се одржи без дополнителна политичка одлука откако Македонија ќе ја исполни таа обврска.

На 19. јули 2022. година ЕУ ја започна отворачката фаза на пристапните преговори со Македонија. Советот на ЕУ тогаш соопшти дека ова следи по одлуката од 2020. година за отворање преговори и по одобрувањето на преговарачката рамка од 18. јули 2022. година. Но отворачката фаза не значи и вистинско отворање на преговарачките поглавја: за тоа е потребно да се исполни условот околу уставните измени.

Тука лежи јадрото на политичката блокада. Бугарија тврди дека Македонија веќе прифатила обврска и дека нема што да се преговара одново. Македонија, пак, тврди дека не може да се бара уставна промена во атмосфера во која постои страв од нови условувања, нови вета и нови идентитетски притисоци. Европската формула е напишана со јазик на правна предвидливост, но на терен произведува политичка недоверба.

Македонскиот одговор: идентитетот не е преговарачка ставка

Од македонска страна линијата што ја повторуваат премиерот Христијан Мицкоски и министерот Тимчо Муцунски е јасна: нема отстапки за македонскиот јазик, идентитет, култура и историски особености. По средбата со Петрова, Муцунски порача дека е потребно решение за билатералното прашање, но дека темите поврзани со македонскиот јазик, идентитет, култура и историја не можат да бидат предмет на разговори.

Во оваа позиција има и политичка и психолошка димензија. Политичката е јасна: уставните измени бараат двотретинско мнозинство, а без поширок консензус тие се тешко остварливи. Психолошката е уште подлабока: македонската јавност е уморна од европски процес во кој секој компромис се претставува како последен, а потоа се појавува нова пречка. Ниту една сериозна држава не може да гради европска стратегија само врз надеж дека следното ветување конечно ќе биде последно.

Кошта доаѓа во Скопје, но не носи волшебна формула

Во овој контекст доаѓа и посетата на претседателот на Европскиот совет, Антонио Кошта. Според официјалната агенда на Европскиот совет, Кошта на 2. јуни годинава треба да биде во Скопје, каде што е предвидена средба со премиерот Христијан Мицкоски и заедничка прес-конференција. Агендата на Европскиот совет ја става посетата во поширока балканска турнеја, од Сараево до Тиват.

Очекувањата од ваквите посети секогаш се поголеми од реалната моќ на еден дипломатски настан. Кошта може да охрабри, да притисне, да слушне и да пренесе пораки. Но не може сам да го реши она што ЕУ со години го толерира како структурен дефект: можноста билатералните спорови да се претвораат во европски блокади. Затоа прашањето не е само дали Македонија ќе направи уставни измени, туку дали ЕУ може да понуди процес што нема да биде бескрајно подложен на нови политички условувања.

Европската дилема: проширување или управувана фрустрација

ЕУ формално го гледа проширувањето како геополитички приоритет. Но случајот со Македонија покажува колку брзо големите европски зборови се намалуваат кога ќе налетаат на националното вето на една членка. Во исто време, земјите од регионот гледаат дека пристапниот процес не е само техничко исполнување критериуми, туку и политичка борба за рамноправен третман.

Македонија не може да си дозволи да остане во вечен револт без стратегија. Но ни ЕУ не може бесконечно да бара трпение од држава која е кандидат од 2005. година, а сè уште го објаснува својот идентитет како да полага приемен испит пред соседите. Ако европската идеја има смисла, таа мора да значи правила што важат и за кандидатите и за членките. Инаку, проширувањето станува убава фраза за управување со туѓа фрустрација.

Пораката на Петрова-Чамова затоа треба да се чита ладно, без драматизирање, но и без наивност. Софија не попушта. Скопје не отстапува од идентитетските позиции. Брисел доаѓа со дипломатски јазик. А Македонија повторно е пред истата задача: да најде европски пат што нема да ја претвори државната самопочит во монета за преговарање.