Исланд на вчерашниот референдум гласаше против продолжување на преговорите за членство во Европската Унија. Според конечниот резултат, 52,8% од гласачите се изјасниле против, а 47,2% за обновување на преговорите, при висока излезност од 82,5%. Прашањето не било дали земјата веднаш да влезе во ЕУ, туку дали повторно да седне на преговарачката маса.
Резултатот е тесен, но неговата порака е поширока од самата разлика во проценти. Исланѓаните не гласаа дали сакаат да бидат дел од Европа – во економска, политичка и безбедносна смисла тие одамна се длабоко поврзани со неа. Гласаа за нешто поспецифично: колкав дел од сопствената способност да одлучуваат за рибата, земјиштето, енергијата, валутата и правилата на својата економија се подготвени да внесат во заедничкиот европски систем.
Европа – да, членство – не мора
Исланд има една необична предност во оваа дебата: веќе ужива голем дел од практичните придобивки што обично се поврзуваат со европската интеграција. Како членка на Европската економска област, земјата е дел од единствениот европски пазар, а преку Шенген е вклучена во просторот на слободно движење.
Истовремено, земјоделството и рибарството не се опфатени на ист начин со правилата на единствениот пазар. Токму таму почнува исландската резерва. Европската комисија наведува дека ЕУ во 2025. година била најголемиот трговски партнер на Исланд, со 53,6% од неговата вкупна трговија со стоки. На Унијата отпаѓале 66,5% од исландскиот извоз и 45,1% од увозот.
Оттука, гласањето „не“ тешко може да се чита како економско свртување грб кон Европа. Повеќе личи на процена дека сегашниот модел веќе му дава на Исланд доволно пристап до европскиот пазар, а притоа му остава поголем простор за самостојно управување со областите што островската држава ги смета за стратешки.
Рибата во Исланд не е само стопанска гранка
Во средиштето на кампањата повторно се најде рибарството. За земја со околу 400.000 жители среде Северниот Атлантик, морето никогаш не било само географија. Рибата и морските производи сочинуваат голем дел од извозот, а риболовните права со децении се прашање на економска самостојност и национален суверенитет.
Токму затоа за многу Исланѓани европската Заедничка политика за рибарство не е некакво далечно административно поглавје од пристапните преговори. Таа директно допира до прашањето кој ќе има последен збор за квотите и за користењето на ресурсите во водите околу островот.
Историското сеќавање дополнително ја засилува чувствителноста. Во втората половина на 20 век Исланд влезе во серија спорови со Велика Британија, познати како „војни за бакаларот“, бранејќи го проширувањето на сопствената риболовна зона. Тоа искуство остави политичка култура во која контролата врз морето не се доживува само како економска корист, туку како нешто што државата долго го освојувала и не сака лесно да го препушти.
Во таа смисла, аргументот на противниците на продолжувањето на преговорите беше едноставен и ефективен: дури и ако Брисел понуди исклучоци или посебен режим, кој гарантира дека тие ќе останат непроменети и по десет или дваесет години?
Рејкјавик и остатокот од земјата не гласаа исто
Географијата на резултатот открива уште еден важен слој. Поддршката за продолжување на преговорите беше најсилна во централниот дел на Рејкјавик, додека руралните области, рибарските населби и голем дел од околината на главниот град се приклонија кон „не“.
Тоа не е случајна поделба. Во средините каде што рибарството и земјоделството непосредно обезбедуваат приходи и работни места, можноста европските политики еден ден да влијаат врз квотите, субвенциите или увозната конкуренција изгледа многу поконкретно отколку во урбаниот Рејкјавик.
Земјоделците имаа свои причини за претпазливост. Исланд располага со малку обработливо земјиште, има сурова клима и високи производствени трошоци. Домашното производство опстанува со систем на заштита и поддршка што не може автоматски да се преслика врз земјоделската политика создадена за многу поголем европски пазар.
Круната е слабост, но и инструмент
Најсилниот аргумент на таборот што сакаше продолжување на преговорите беше економски. Исландската круна е мала и подложна на осцилации, а високите каматни стапки и трошоците за живот се реален товар за домаќинствата и компаниите.
Поддржувачите на европскиот пат тврдеа дека евентуалното идно воведување на еврото може да донесе поголема монетарна стабилност, поевтино финансирање и помал валутен ризик. Противниците, пак, потсетуваа дека сопствената валута му овозможува на Исланд да води политика приспособена на мала и специфична економија.
Тука дебатата не нудеше лесен одговор. Круната може да ја засили инфлацијата и да го поскапи увозот, но нејзината девалвација по финансискиот крах од 2008 година истовремено му помогна на извозот и туризмот побрзо да станат конкурентни. Исланд добро ја познава и цената и користа од монетарната независност.
ЕУ нуди глас на масата, Исланд ја мери цената на столчето
Парадоксот на сегашната положба е очигледен. Преку Европската економска област Исланд применува голем број правила поврзани со единствениот пазар, но како држава што не е членка нема исто право на учество во институциите каде што тие правила се создаваат.
Тоа беше еден од најсилните аргументи на проевропскиот табор: ако веќе значителен дел од европското законодавство влијае врз Исланд, подобро е земјата да има свое место при неговото создавање.
Мнозинството гласачи, сепак, направи поинаква пресметка. За нив ограниченото институционално влијание во голем блок не беше доволна противтежа на можноста дел од одлучувањето за рибарството, земјоделството и другите чувствителни области постепено да се префрли на европско ниво.
Ова не беше референдум против Европа
Важно е резултатот да не се претвори во поедноставена приказна за „Исланд против ЕУ“. Исланд е членка на НАТО, дел од Шенген, членка на Европската економска област и една од европските држави со најтесни врски со Унијата без формално членство.
Историјата на односите со ЕУ го покажува истото колебање. Земјата поднесе барање за членство во јули 2009 година, во сенката на тешката финансиска криза. Пристапните преговори почнаа во 2010. година, а во 2013. година исландската влада побара тие да бидат ставени во мирување. Во март 2015. година Рејкјавик официјално побара Исланд повеќе да не се смета за земја-кандидат.
Референдумот од 2026. година беше можност таа врата повторно да се отвори. Граѓаните одлучија да остане затворена – барем засега.
И токму тука е поширокото значење на исландското „не“. Европската интеграција обично се претставува како избор меѓу членство и останување надвор. Исланд покажува дека меѓу тие две точки постои и трета позиција: длабока економска и политичка поврзаност, но со внимателно зачувани национални исклучоци. За голема држава тоа можеби би било тешко одржливо. За мал, богат остров со стратешки ресурси, сопствена енергија и море од кое зависи дел од неговата благосостојба, таа формула сè уште има доволно приврзаници.
