Кога една жена на работа мора да докажува дека е повредена, понижена или неправедно платена, проблемот одамна не е само личен. Тој станува слика за систем што на хартија знае да заштити, а во практиката премногу често ја остава работничката сама пред работодавачот, процедурите и стравот од одмазда.
Токму таа пукнатина меѓу правото и реалноста беше во средиштето на конференцијата „Жените, трудот и социјалната правда“, организирана од Сојузот на синдикатите на Македонија преку Секцијата на жени на ССМ, во партнерство со Фондацијата „Фридрих Еберт“ – Канцеларија Скопје. Пораката е јасна: жените во Македонија и натаму се соочуваат со мобинг, дискриминација, сексуално вознемирување, нееднаква платеност и несигурност поврзана со бременоста и мајчинството.
Законот постои, но жената често останува сама
Во трудовото законодавство дискриминацијата е забранета, а еднаквиот третман е јасно поставен како обврска. Но законот што тешко се применува станува повеќе украс отколку заштита. Ако жената не знае кому да се обрати, како да документира мобинг, како да докаже притисок или како да го издржи процесот, тогаш правото останува далечна реченица во документ.
Затоа барањето на ССМ за поедноставени и појасни процедури не е техничко прашање. Тоа е прашање на достоинство. Жената што трпи вознемирување на работа не смее да биде препуштена на лавиринт во кој доказот е потежок од неправдата. Во тој дел, институционалната улога на Државниот инспекторат за труд и синдикалната поддршка се пресудни, но само ако станат навистина достапни, брзи и разбирливи.
Мајчинството како работен ризик
Најострата точка во оваа тема е мајчинството. Според укажувањата од конференцијата, жените ангажирани со договори на определено време често остануваат без работа кога ќе забременат или кога треба да користат права поврзани со родителство. Формално, работодавачот може да каже дека договорот истекол. Суштински, жената ја плаќа цената на една општествена улога без која нема ни семејство, ни иднина, ни држава.
Тука се гледа суровата логика на пазарот кога е оставен без морална и правна корекција: мајчинството се третира како трошок, ризик и непријатност. А всушност, тоа е точката на која државата, работодавачите и синдикатите треба најјасно да покажат дали зборот „еднаквост“ има содржина или е само пригодна формула.
Платата како тивок доказ за нееднаквост
На конференцијата беше посочено дека во зависност од професијата и позицијата, разликите во платите меѓу мажите и жените можат да достигнат од 20% до 30%. Официјалната статистика исто така ја потврдува нееднаквоста во заработувачките: во изданието „Жените и мажите, 2025“ на Државниот завод за статистика, просечната годишна бруто-заработувачка во 2022 година кај мажите изнесува 615.725 денари, а кај жените 532.625 денари; месечната бруто-заработувачка во октомври 2022 година била 51.470 денари кај мажите и 44.881 денари кај жените.
Бројките не се само економија. Тие се биографија на системот. Пониската плата значи помала сигурност, помала пензија, помала можност за самостојност и поголема зависност од околности што често не се под контрола на жената. Кога нееднаквоста се повторува со години, таа престанува да биде исклучок и станува структура.
Работното место како тест за човечноста на системот
Оваа тема природно се надоврзува на поширокото прашање што Panoptikum го отвора во текстот „Социјалната политика како мера за човечноста на државата“: колку вреди системот ако го заштитува човекот само кога е силен, продуктивен и лесно заменлив? Женските работнички права не се „женска тема“, туку тест за тоа дали трудот воопшто се разбира како човечка вредност.
Во истата линија стои и прашањето за човекот во современиот свет меѓу смисла, страв и систем. Современиот работник често не е притиснат само со ниска плата, туку и со неизвесност, тивка уцена, страв од губење работа и чувство дека ако проговори, ќе биде казнет. Кај жените, тој притисок дополнително се вкрстува со телото, семејството, бременоста, грижата и очекувањата што општеството ги става врз нив.
Не е доволно жената да не молчи
Често се вели дека жените треба да ги пријавуваат неправдите. Тоа е точно, но недоволно. Не е доволно жртвата да биде храбра ако системот не е подготвен да ја слушне, да ја заштити и да постапи. Храброста на поединецот не смее да биде замена за одговорноста на институциите.
Затоа вистинското прашање не е дали жените ќе проговорат. Прашањето е дали работното место во Македонија конечно ќе стане простор во кој жената нема да биде казнета затоа што е жена, затоа што е мајка, затоа што бара еднаква плата или затоа што одбива да го трпи она што законот веќе го забранува.
