Средба во сенката на европскиот застој

Средбата меѓу претседателката Гордана Сиљановска-Давкова и бугарската потпретседателка Илијана Јотова во Софија не донесе пресврт. Не можеше ни да го донесе. Но во односите меѓу Македонија и Бугарија понекогаш и самото враќање на разговорот е политички факт, особено кога тој разговор се води за теми што со години се туркаат меѓу дипломатски формули, европски услови и домашни очекувања.

Сиљановска-Давкова и министерот за надворешни работи и надворешна трговија Тимчо Муцунски се сретнаа со Јотова на маргините на Самитот на Процесот за соработка во Југоисточна Европа во Софија. Според соопштението од Кабинетот на претседателката, во фокусот биле проблемите во билатералните односи поврзани со македонската евроинтеграција, а двете страни изразиле различни гледишта за можните решенија за почеток на пристапните преговори.

Токму таа реченица ја кажува суштината: разговор има, согласност нема. А Македонија одамна знае дека европскиот пат, кога станува збор за спорот со Софија, не е само техничка процедура, туку судир меѓу правото, историјата, идентитетот, довербата и политичката волја.

Уставните измени не се единствената точка на спорот

По средбата, Сиљановска-Давкова порача дека мора да се продолжи со дијалогот и за најчувствителните прашања. Таа посочи дека уставните измени не се единствениот услов што стои пред Македонија, туку дека постојат и други барања поврзани со протоколите и со работата на историската комисија.

Тоа е важен момент. Во јавноста често се создава впечаток дека целата блокада може да се сведе на едно прашање – внесувањето на Бугарите во Уставот. Но македонската дилема одамна е поширока: дали со исполнување на еден услов процесот навистина ќе продолжи предвидливо или ќе се отвори простор за нови условувања, особено околу историјата, јазикот и идентитетските теми.

Затоа оваа средба не може да се чита изолирано. Таа се надоврзува на поширокиот европски јазол што Паноптикум веќе го отвори во анализата „Македонија пред европскиот услов: уставни измени, идентитет и гаранции од ЕУ“, каде што прашањето не е само дали земјата треба да оди напред, туку под какви правила и со каква сигурност дека правилата нема повторно да се менуваат.

Дијалогот како нужност, не како отстапка

Сиљановска-Давкова нагласува дека е потребна поинтензивна комуникација меѓу училиштата, универзитетите, научните и културните институции, невладините организации и граѓаните, со цел надминување на предрасудите и градење разбирање. Тоа е тивкиот, помалку спектакуларен дел од политиката, но токму таму често се решава дали една соседска врска ќе остане заробена во историски ровови или ќе почне да создава нормална човечка инфраструктура.

Сепак, довербата не се создава само со културни размени и академски средби. Таа бара и правна доследност. Затоа претседателката ја отворила и темата за спроведувањето на пресудите на Европскиот суд за човекови права во Стразбур, како обврска на сите земји членки на Советот на Европа. Овој дел од пораката е политички чувствителен бидејќи го враќа разговорот на принцип што не може да важи селективно: ако Европа се темели врз човекови права, тогаш тие не смеат да бидат предмет на дневна дипломатија.

Од бугарска страна Јотова останала на позицијата дека Македонија треба да ги исполни европските критериуми и обврските преземени со рамката од 2022 година. Тука се гледа јазот: Софија инсистира дека условите се европски, Скопје бара гаранции дека тие нема да станат бескрајна серија билатерални барања.

Што може да значи ова по средбата

Најреалното читање е дека средбата во Софија не го затвори ниту едно од големите прашања. Но таа потврди дека двете страни, и покрај различните позиции, не можат да го избегнат разговорот. А разговорот, колку и да звучи скромно, е предуслов за сè друго.

Македонија во овој момент не бара само отворање на преговорите со Европската Унија. Таа бара процес во кој достоинството, предвидливоста и европските принципи нема да бидат третирани како споредни детали. Бугарија, пак, инсистира дека обврските преземени во европската рамка мора да се исполнат. Меѓу тие две позиции стои просторот во кој дипломатијата или ќе најде јазик, или повторно ќе произведе застој.

Во претходниот текст „Сиљановска-Давкова и Јотова пред разговор што не смее да остане само протокол“, средбата беше поставена како тест за довербата. По Софија тестот останува отворен. Не затоа што недостигаат изјави, туку затоа што најтешкото прашање сè уште нема одговор: може ли европскиот пат на Македонија да биде ослободен од логиката на постојано ново условување?

Европа како рамка, соседството како проверка

Во односите со Бугарија Македонија постојано се соочува со истата политичка лекција: европската интеграција не се мери само со поглавја, скрининзи и дипломатски календари. Таа се мери и со тоа дали европските принципи важат еднакво за сите. Ако тие принципи се претворат во инструмент на посилниот, тогаш самата европска идеја станува помалку убедлива.

Затоа пораката „да продолжиме да разговараме за тешките прашања“ не треба да се чита како дипломатска учтивост. Таа е признание дека лесни прашања веќе нема. Останаа само оние што бараат политичка зрелост, правна јасност и храброст да се каже дека добрососедството не се гради со притисок, туку со заемно почитување.