Собраниската седница за пратенички прашања денеска требаше да биде простор за отчетност: што е ветено, што е исполнето, што доцни и кој носи политичка одговорност. Наместо тоа, јавноста доби остар дуел меѓу премиерот Христијан Мицкоски и лидерот на СДСМ, Венко Филипче, во кој економските бројки, европскиот пат, животниот стандард и правдата брзо беа потиснати од лични квалификации, закани со „решетки“ и политичка реторика која повеќе личеше на предизборен митинг отколку на институционална расправа.

Формално станува збор за редовна собраниска седница за пратенички прашања, заведена како 107. пленарна седница на официјалната страница на Собранието. Политички, пак, ова беше уште еден показател дека македонската демократија сè почесто ја заменува контролата на власта со спектакл на меѓусебно обвинување. А кога Собранието ќе стане сцена на која обвиненијата се изговараат како пресуди, тогаш проблемот не е само во тонот, туку во разбирањето на институциите.

Филипче со „голема нула“ за Владата

Венко Филипче го отвори дуелот со директна критика кон премиерот, оценувајќи дека резултатот од досегашното владеење на Мицкоски е „голема нула“. Според неговиот настап, Владата не ги испорачала клучните ветувања за повисок стандард, реформи, поддршка за младите, земјоделците и европскиот пат. Тој го постави прашањето политички едноставно, но институционално важно: кој е одговорен кога половина мандат поминува, а ветувањата остануваат во програмските документи и експозеата?

Филипче зборуваше за поскап живот, празни паричници, зголемена сиромаштија, партизирани институции, тендери, изолација и неисполнето ветување за минимална плата од 600 евра. Негово прашање: ако економските резултати се толку добри, зошто тие не се чувствуваат во образованието, здравството, социјалната заштита и платите?

Тука Филипче ја постави опозициската линија што СДСМ ја гради подолго време: власта зборува за макроекономски резултати, а граѓаните живеат со дневната цена на храната, сметките и неизвесноста. Таа линија се надоврзува на претходните настапи на СДСМ и на темите што Паноптикум веќе ги обработи во текстот Филипче ја постави новата линија на СДСМ: Европа, плати и институции.

Мицкоски со бројки за БДП и со напад кон поранешните функционери

Мицкоски одговори со контранапад. Наместо да остане само на економските показатели, тој ја прошири расправата кон темата правда и одговорност за поранешните функционери. Премиерот се повика на податоци од ММФ со тврдесње дека актуелната Влада за две години го зголеми номиналниот БДП за 140 милиони долари повеќе отколку СДСМ за 6 години, и тоа со помало задолжување.

Тоа е политички силна споредба, но не е доволна сама по себе. Номиналниот БДП, особено во услови на инфлација, валутни разлики и различни меѓународни пресметки не ја кажува целата приказна за животниот стандард. За граѓанинот прашањето не е само колку пораснала економијата на хартија, туку колку останува во џебот, дали платата ја следи потрошувачката кошничка, дали институциите работат и дали државата создава чувство на сигурност.

Во вториот дел од одговорот, Мицкоски премина на темата правда, тврдејќи дека граѓаните се разочарани затоа што, како што рече, гледаат поранешни функционери на јахти и во Дубаи, а не зад решетки. Призна лична вина што по две години поранешни функционери „уште уживаат на јахтите во Паљури, наместо на друго место“.

Правдата не смее да звучи како политичка желба

Најопасниот дел од оваа расправа не е тоа што власта и опозицијата се нападнаа жестоко. Тоа е веќе речиси нормализирано во македонскиот парламентарен живот. Проблемот е кога премиерот од собраниска говорница говори за „решетки“ како политичка порака, а не како завршница на независна, професионална и докажана правна постапка.

Одговорност за злоупотреби мора да има. Никој сериозен не може да ја брани идејата дека поранешни функционери, сегашни функционери или партиски моќници треба да бидат заштитени од правдата. Но правдата не е аплауз на разгневена публика. Таа не е желба на власта, ниту реванш на опозицијата утре кога ќе стане власт. Таа е постапка, доказ, обвинение, судење и пресуда. Ако тоа се прескокне во јазикот, лесно се прескокнува и во политичката култура.

Токму затоа овој дуел треба да се чита пошироко од дневната партиска пресметка. Паноптикум веќе пишуваше дека корупцијата во Македонија не е само морален проблем, туку развоен и институционален проблем, во текстот Корупцијата во Македонија повеќе не се крие – таа се нормализира. Ако борбата против корупцијата се претвори во политички театар, тогаш таа ја губи најважната сила: довербата дека правилата важат за сите.

СДСМ го напаѓа резултатот, ВМРО-ДПМНЕ ја напаѓа легитимноста на критичарот

Во оваа размена јасно се гледаат двете политички стратегии. Филипче настапува со теза дека Владата не испорачала резултати: нема повисок стандард, нема силни реформи, нема убедлив европски исчекор, нема економија што граѓаните ја чувствуваат. Мицкоски, пак, настапува со теза дека СДСМ нема морален капитал да ја критикува власта додека не одговори за сопственото владеење.

Тоа е стара политичка формула: опозицијата ја мери власта според ветувањата, власта ја мери опозицијата според минатото. Проблемот е што граѓанинот останува меѓу две недовршени вистини. Да, секоја власт мора да одговара за своите ветувања. Да, секоја претходна власт мора да одговара за можни злоупотреби. Но ни едното не го поништува другото. Неисполнетото ветување не се брише со потсетување на туѓ грев, како што ни сомнежот за туѓ грев не станува доказ само затоа што е политички корисен.

Во таа смисла овој собраниски дуел се надоврзува и на прашањето што Паноптикум го отвори во текстот Можна ли е во Македонија власт која не живее само за власт. Власта не е само право да се обвинува. Таа е должност да се објасни, да се испорача, да се одговара и да се остават институциите да работат без политички притисок.

Собранието како огледало на државата

Седниците за пратенички прашања постојат за да ја држат Владата под јавна контрола. Тоа е суштината на парламентарната демократија: премиерот и министрите не се над Собранието, туку одговараат пред него. Кога таа форма ќе се претвори во вербален натпревар за тоа кој ќе изговори потежок удар, институцијата останува формално жива, но смисловно ослабена.

Македонија не страда од недостиг на политички страсти. Страда од недостиг на институционална дисциплина. Граѓаните не бараат од политичарите да се сакаат меѓусебно, ниту да зборуваат стерилно. Бараат нешто многу поосновно: кога се зборува за плати, да има бројки што значат нешто во животот; кога се зборува за правда, да има постапки, а не закани; кога се зборува за Европа, да има реформи, а не само лозинки.

Дуелот меѓу Мицкоски и Филипче затоа не е само уште една жестока собраниска епизода. Тој е симптом на политичка сцена што сè уште не научила дека отчетноста не е слабост, а правдата не е партиски трофеј. Во држава во која секоја власт најавува правда, а секоја опозиција зборува за заробени институции, најголемиот тест не е кој погласно ќе обвини, туку кој прв ќе прифати дека институциите мора да бидат посилни од партиската потреба за победа.