Прашањето звучи речиси наивно: можна ли е во Македонија власт без политика за власт? Но токму наивните прашања понекогаш најточно ја откриваат болеста на системот. Зашто не прашуваме дали е можна власт без партии, избори, интереси, компромиси и борба за легитимитет. Тоа би било политичка фантазија. Прашуваме нешто посуштинско: дали е можна власт која не ја разбира државата како плен, администрацијата како партиска инфраструктура, институциите како штит за своите и законите како алатка за туѓите?

Во Македонија власта премногу често се доживува како конечна награда по изборна битка. Не како обврска, не како привремена должност, не како јавен мандат со ограничен рок, туку како момент кога „нашите“ конечно треба да влезат таму каде што „нивните“ биле предолго. Во таа логика политиката престанува да биде уметност на заедничкиот живот и станува техника на распределба: функции, вработувања, тендери, влијанија, медиумски наративи, лојалности.

Токму затоа ова прашање природно се надоврзува на Паноптикум темите за власт и владеење, за разликата меѓу политичарот и политикантот и за демократската зрелост на власта и опозицијата. Сите тие текстови се врзуваат за една иста мака: државата не пропаѓа само кога има лоши луѓе на власт, туку и кога системот ги наградува токму оние што ја користат власта како приватна можност.

Власт без политика за власт не значи власт без политика

Најпрвин треба да се расчисти една заблуда. Власт без политика за власт не значи технократска, стерилна, безбојна управа што ќе се прави дека нема вредности, интереси и идеолошки избори. Таква власт не постои, а кога некој ја ветува, обично продава нова форма на старо владеење.

Секоја власт е политичка затоа што одлучува кој добива приоритет, кои проблеми се решаваат прво, кому му се дава заштита, каде оди јавниот денар, какво образование се гради, каква правда се спроведува, каков однос има државата кон сиромашните, кон младите, кон културата, кон трудот, кон природата. Политиката не е проблемот. Проблемот е кога целата политика се сведува на опстанок на власт.

Власт без политика за власт би била власт што ја прифаќа можноста да изгуби избори без да ја урне државата зад себе. Власт што именува компетентни луѓе и кога не се партиски најгласни. Власт што не ја меша лојалноста кон програмата со слепа послушност кон лидерот. Власт што разбира дека институцијата не е продолжена рака на кабинетот, туку јавна структура што мора да функционира и кога ќе се смени гарнитурата.

Македонскиот проблем: партократија како нормалност

Македонија не страда од недостиг на политички зборови. Напротив, јавниот простор е преполн со „реформи“, „европски вредности“, „одговорност“, „транспарентност“, „борба против корупцијата“ и „институционален интегритет“. Но кога тие зборови постојано се повторуваат, а реалноста се менува бавно, тие стануваат јазик без тежина.

И меѓународните извештаи постојано го посочуваат истиот јазол: корупција, клиентелизам, притисоци, слаби институционални капацитети и недоволно самостојни механизми на контрола. Freedom House во оценката за Македонија за 2025. година наведува дека земјата продолжува да се соочува со корупција и клиентелизам, иако медиумите и граѓанското општество учествуваат во жив јавен дискурс.

ДКСК во својот годишен извештај за 2025. година опфаќа широк круг надлежности: сомнежи за корупција, судир на интереси, финансирање политички партии и кампањи, имотна состојба, антикорупциска проверка на закони, интегритет, заштита на укажувачи и лобирање. Самото поле на работа покажува колку длабоко корупцискиот ризик е вграден во секојдневното функционирање на државата, не само во спектакуларните афери.

Европската комисија, пак, во документите за пристапниот процес и извештаите за Македонија го држи владеењето на правото како централна точка на реформската агенда. Тоа не е дипломатска формула, туку точна дијагноза: без независни институции, секоја промена на власт може да биде само промена на управувачите со истиот механизам.

Зошто власта се претвора во сопствена цел

Власта се претвора во цел сама за себе кога партијата станува главен канал за социјално напредување. Во општество во кое работното место, јавната набавка, локалната услуга, дозволата, вработувањето на ближен или пристапот до институција зависат од политичка близина, партиската книшка престанува да биде идеолошка припадност и станува практична полиса за преживување.

Тука почнува моралното расипување на јавниот живот. Граѓанинот не мора да стане корумпиран во класична смисла. Доволно е да научи дека е попаметно да молчи, да не се замерува, да чека „линија“, да бара „човек“, да не се потпира на правило, туку на врска. Така државата не се урива одеднаш. Таа се навикнува да не биде држава.

Политичарот што живее само за власт не мора секогаш да биде груб авторитарец. Понекогаш е насмеан реформатор, вешт говорник, човек со европска реторика и домашна пракса на контрола. Тој зборува за институции, а ги полни со лојални кадри. Зборува за мерит-систем, а го разбира како мерит на партиска употребливост. Зборува за јавен интерес, а го мери според изборниот ефект.

Можна е – но само како културна, институционална и морална промена

Можно ли е поинаку? Да, но не како брза политичка парола. Власт без политика за власт во Македонија е можна само ако се разбере како долг процес на раздвојување на државата од партискиот апетит. Тоа не се прави со еден лидер, една влада, една програма или една изборна победа. Се прави со правила што важат и кога ги болат „нашите“.

Првиот услов е професионализација на јавната администрација. Не декларативна, туку сурова, проверлива и мерлива. Државната служба мора да престане да биде награда за активистичка издржливост. Институциите не можат да станат независни ако секоја промена на власт носи тивок страв од чистка, прераспоредување, деградирање или партиско дисциплинирање.

Вториот услов е вистинска транспарентност на јавните пари. Не транспарентност како PDF-документ што никој не го чита, туку податоци што се споредливи, пребарливи, отворени и разбирливи. Јавните набавки, субвенциите, договорите, советничките ангажмани, вработувањата и капиталните проекти мора да бидат видливи не само за институциите, туку и за граѓаните, медиумите и истражувачите.

Третиот услов е ослободување на контролните тела од политичка зависност. Државата не се контролира со добра волја на власта, туку со институции што имаат капацитет, буџет, кадар, заштита и јавна тежина. Затоа се важни телата како Државната комисија за спречување на корупцијата, ревизорските институции, судството, обвинителството, парламентот, медиумите и граѓанскиот сектор. Ако тие зависат од расположението на извршната власт, тогаш контролата е украс, не механизам.

Најтешкиот предизвик: партиите да се откажат од пленот

Најголемиот предизвик не е технички, туку психолошки и политички: партиите треба да се откажат од нешто што со децении го сметале за природно право на победникот. Тоа е најтешкиот дел зашто секоја партија полесно зборува за департизација кога е во опозиција отколку кога е на власт.

Во Македонија секоја нова власт доаѓа со ветување дека ќе ја ослободи државата од претходната. Често завршува така што само ја населува со своја мрежа. Притоа јавноста се заморува, станува цинична и почнува да верува дека „сите се исти“. Тој цинизам ѝ одговара на партократијата, бидејќи кога граѓанинот ќе престане да очекува подобро, секое зло станува нормална цена на системот.

Затоа имплементацијата на ваков модел бара политичка самоконтрола што не е популарна меѓу партиските бази. Треба да се каже „не“ на свој човек. Треба да се одбие услуга на активист што очекува награда. Треба да се постави стручен кадар што можеби нема да аплаудира на митинг. Треба да се прифати критика без да се прогласи за предавство. Треба да се изгуби дел од краткорочната партиска корист за да се добие долгорочна државна стабилност.

Граѓанинот не е публика, туку последна институција на демократијата

Ниту една власт нема сама од себе да се откаже од прекумерна моќ ако општеството не го бара тоа постојано. Затоа граѓанинот не смее да остане публика што навива, се разочарува, па повторно навива за други. Демократијата не живее само во изборниот ден. Таа живее во прашањето поставено на време, во одбивањето да се оправда корупцијата кога ја прават „нашите“, во поддршката за професионален новинар, во барањето јавни податоци, во локалниот отпор кон самоволие.

Тука политичката култура станува поважна од секоја изборна аритметика. Додека граѓаните бараат „своја“ власт што ќе им заврши работа, ќе добиваат власт што работи за своите. Кога ќе почнат да бараат институции што работат и за оние што не гласаат за победникот, тогаш започнува вистинската промена.

Во таа смисла, власта без политика за власт не е утопија. Таа е тежок, бавен и непопуларен облик на зрелост. Не ветува спектакл. Не носи брза еуфорија. Не произведува култ на водач. Таа бара нешто многу поретко: систем што ќе функционира и кога никој не го гледа, институции што нема да прашуваат кој е „наш“, и политичари што ќе знаат дека најголемиот доказ на владеењето не е колку моќ освоиле, туку колку моќ доброволно ограничиле.

Македонската мера

Македонија може да има таква власт само ако престане да ја третира нормалноста како чудо. Не е чудо конкурсот да биде фер. Не е чудо судот да не се плаши. Не е чудо министерот да одговара на прашање. Не е чудо директорот да не биде партиски комесар. Не е чудо јавниот интерес да биде поважен од коалицискиот мир. Тоа се основите на државноста.

Но токму основите се најтешки кога долго време биле претворени во привилегија. Затоа вистинското прашање не е дали Македонија има луѓе што можат да владеат поинаку. Има. Прашањето е дали има доволно силен јавен притисок, доволно независни институции и доволно политичка храброст тие луѓе да не бидат проголтани од истиот механизам што ветиле дека ќе го променат.

Власт без политика за власт е можна во Македонија, но само ако власта конечно се врати таму каде што припаѓа: не над граѓанинот, не над законот, не над институцијата, туку во служба на јавниот поредок. Сè друго е само нова гарнитура во стара соба.