Конгрес што сака да биде повеќе од партиски документ

На 32. програмски Конгрес на СДСМ, одржан под мотото „Твоја држава – твоја шанса“, Венко Филипче се обиде да ја постави новата политичка линија на партијата: Европа како државна обврска, социјална правда како економска мерка и институции како последна брана од партизација. Тоа е амбициозна формула, но и незгоден тест за една партија што повеќе не може да живее само од споменот на својата европска улога.

Филипче настапи со силна критика кон власта, оценувајќи дека демократијата во Македонија „замира“, дека граѓаните живеат под притисок на скапотијата, а институциите се соочуваат со застој и политичка контрола. Некои медиуми неговиот говор е претставен како обид за нов идеолошки и програмски почеток на СДСМ – со фер оданочување, повисоки плати, правда за работниците и појасна европска агенда.

Сепак, клучното прашање не е дали СДСМ може да напише нова платформа. Секоја партија може да усвои документ, да избере мотивациски слоган и да зборува за вредности. Прашањето е дали може да произведе политичка доверба. А довербата во Македонија одамна не се добива со големи зборови, туку со способност да се покаже дека зборовите имаат последица.

Европа како обврска, не како декор

Очекувано, главен акцент во говорот Филипче стави на европската интеграција. Тој предупреди дека Македонија ризикува да ја пропушти новата европска шанса, во момент кога проширувањето повторно се враќа високо на политичката агенда на Унијата. Самитот ЕУ-Западен Балкан во Тиват на 5. јуни годинава навистина ја потврди темата за заедничка стабилност и просперитет на регионот, а официјалната страница на Европскиот совет за самитот во Тиват го поставува Западен Балкан во рамката на европската стабилност.

Тука СДСМ се обидува повторно да ја преземе темата што долго ја сметаше за своја политичка територија. Филипче зборува за Европа не само како геополитичка адреса, туку како прашање на плата, јавни услуги, здравство, образование, владеење на правото и можност младите да останат дома. Тоа е точниот терен на кој европската идеја може да биде разбрана од граѓаните. Не како апстрактна дипломатска цел, туку како мерка за секојдневниот живот.

Меѓутоа, токму тука е и најголемиот ризик. Ако Европа остане само реторичко оружје против власта, тогаш таа повторно ќе се потроши како партиска парола. Ако, пак, се претвори во јасен план, со институционални чекори, рокови, политичка одговорност и искрен разговор за тешките услови, тогаш може да стане сериозна државна тема. Паноптикум веќе пишуваше за македонската неможност за обединување околу европскиот пат, а тоа прашање денес повторно се враќа: дали партиите умеат да ја видат Европа надвор од дневниот судир?

Според страницата на Европската комисија за Македонија, пристапните преговори беа формално отворени во 2022. година, скрининг-процесот заврши во декември 2023. година, а земјата останува во процес што бара политички и институционални одлуки. Тоа значи дека европската тема не може да се сведе на тоа кој поубаво ќе ја изговори. Таа бара државен капацитет.

Скапотијата како политичка реалност

Во говорот Филипче ја отвори и економската линија на новата платформа: фер оданочување, поголеми плати, заштита на трудот и правда за работниците. Тоа не е случајно избран речник. Во земја во која секојдневниот живот сè повеќе се мери со сметка во маркет, струја, кирија, лекови и кредит, социјалдемократијата не може да биде само историска етикета. Таа мора да покаже што значи за човек кој живее од плата.

Официјалните податоци ја прават оваа тема уште почувствителна. Според Државниот завод за статистика, индексот на трошоците на животот во април годинава во однос на април 2025. бележи зголемување од 5,7%. Во исто време во соопштението за индексите на бројот на работниците во индустријата е наведено намалување од 2,3% во април годинава во однос на истиот месец претходната година.

Овие бројки не ја прават автоматски точна секоја партиска критика, но покажуваат дека економската нервоза не е измислена тема. Таа е реален политички материјал. Кога Филипче зборува за „празен ПР“ на власта, суштината на пораката е дека граѓанинот повеќе не сака да слуша за стабилност ако таа не се чувствува во фрижидерот, во платата и во јавната услуга.

Од опозиција на зборови до опозиција на одговорност

Најважната фраза во настапот на Филипче не е најострата критика кон власта, туку идејата дека СДСМ почнува „нова одговорност“. Тоа е тежок збор за партија што мора да се обновува додека истовремено се брани од сопственото минато. Во македонската политика опозицијата често мисли дека е доволно да ја посочи слабоста на власта. Не е доволно. Вистинската опозиција мора да покаже дека има подобар карактер, подобра политика и подобра дисциплина.

Тоа особено важи за СДСМ, бидејќи неговата нова платформа ќе биде мерена не само според тоа што го зборува за Владата, туку и според тоа дали самата партија може да се однесува како институција. Ако зборува за департизација, ќе мора да покаже дека не ја разбира државата како плен. Ако зборува за медиумски слободи, ќе мора да трпи критика. Ако зборува за фер оданочување, ќе мора да објасни кој ќе плати повеќе, кој ќе биде заштитен и како тоа ќе се спроведе без евтина демагогија.

Во текстот „Политичката култура почнува таму каде што партиската моќ завршува“, Паноптикум ја отвора токму таа линија: партијата има смисла само ако не ја проголта институцијата. Конгресот на СДСМ ќе има политичка вредност само доколку од него произлезе практика, а не само нов речник.

Прогресивен блок или уште една мобилизациска фраза?

Филипче најави и мобилизација на прогресивните сили – синдикати, граѓански сектор, професионалци, млади, жени и стопанственици кои бараат јасни правила наместо партиска милост. Ова звучи како обид СДСМ да излезе од тесниот партиски круг и да се постави како поширок фронт против национализам, клиентелизам и контролирана правда.

Меѓутоа, таквата мобилизација не се добива со повик од говорница. Таа се гради со доверба. Граѓанското општество, синдикатите и професионалците не треба да бидат декор на партиска сцена, туку независни корективи. Ако СДСМ навистина сака прогресивен блок, ќе мора да прифати дека тој блок не може да биде само продолжена рака на партијата. Во спротивно, прогресивноста ќе остане уште една убава фраза во земја уморна од убави фрази.

Затоа и темата за граѓанското општество меѓу демократија, контрола и вистинско учество не е споредна. Таа е клучна за секоја партија што сака да зборува за демократска обнова. Политиката не станува демократска затоа што се повикува на граѓаните, туку затоа што им остава простор да ѝ се спротивстават.

Тестот почнува по аплаузот

Конгресите имаат своја сценска логика: говори, аплаузи, пораки, фотографии, уверување дека почнува нова етапа. Политиката почнува потоа. Почнува кога ќе треба да се избере меѓу популарна фраза и непопуларна одлука, меѓу партиски интерес и јавна одговорност, меѓу удобно опозициско негодување и сериозен план.

Филипче на 32. Конгрес на СДСМ ја постави рамката: Европа, плати, правда, институции. Таа рамка е доволно широка за да звучи државнички и доволно ризична за да ја открие слабоста ако остане празна. Отсега СДСМ нема да биде мерен само според тоа колку силно ја критикува власта, туку според тоа дали може да стане убедлива алтернатива. Во Македонија тоа е секогаш потешкиот дел од политиката.