Изборниот законик повторно се најде во оној македонски политички простор во кој секое техничко прашање брзо станува тест за доверба, а секоја доверба се претвора во партиска пресметка. Власта тврди дека ќе прифати сè што ќе побара опозицијата, само да не се блокира гласањето на дијаспората. Левица, пак, по седницата на Уставниот суд тврди дека дел од уставните судии ја препознале нееднаквата положба на партијата во изборното рекламирање, иако одлука нема. Во средината останува суштинското прашање: може ли Македонија да направи изборни правила кои истовремено го прошируваат правото на глас и ја гарантираат еднаквоста на политичката конкуренција?

ВМРО-ДПМНЕ ја поместува тежината кон дијаспората

ВМРО-ДПМНЕ денеска соопшти дека опозицискиот блок, според нивната оценка, прво постигнал напредок во разговорите за измените на Изборниот законик, а потоа го блокирал законското решение. Од партијата ги посочуваат СДСМ, Левица и ДУИ како политички фактори кои, како што велат, во јавноста изнесуваат една позиција, а зад затворени врати разговараат за други прашања. Владејачката партија порачува дека е подготвена да прифати барања на опозицијата, под услов да се унапреди гласањето на дијаспората преку можност за гласање по пошта или по електронски пат.

Тоа е политички силна, но и ризична позиција. Силна е затоа што дијаспората одамна не може да се третира како свечена тема за празнични говори, туку како реален дел од македонскиот народ, со право да учествува во одлучувањето. Ризична е затоа што секое ново изборно решение, особено ако вклучува поштенско или електронско гласање мора да биде придружено со степен на доверба што во Македонија тешко се гради, а лесно се руши.

Паноптикум веќе пишуваше дека Изборниот законик заглави на дијаспората, токму затоа што прашањето не е само логистичко. Не станува збор единствено за тоа како иселениците ќе гласаат, туку кој ќе му верува на системот што ќе го спроведува тоа гласање. Дијаспората има право на политички глас, но државата има обврска тој глас да не го внесе изборниот процес во уште подлабок сомнеж.

Опозицијата не е една линија, туку повеќе пресметки

ВМРО-ДПМНЕ ја повикува опозицијата најпрво меѓусебно да се договори за изборниот модел, финансирањето, поплаките и начинот на гласање на дијаспората. Во соопштението се наведува дека Изборниот законик и демократското право на глас на иселениците не смеат да бидат жртви на дневнополитички калкулации.

Во оваа формулација има вистина, но и партиска тактика. Опозицијата навистина не настапува како едно тело. СДСМ, Левица и ДУИ имаат различни интереси, различна изборна математика и различни причини за отпор. Но власта, доколку сака изборен закон што ќе трае повеќе од еден циклус не може само да ја користи нивната неусогласеност како доказ дека е во право. Изборните правила не се победа во дневна расправа; тие се инфраструктура на политичката легитимност.

Затоа прашањето не треба да се сведе на тоа кој блокира, туку што точно се носи, со какви гаранции, со каква јавна дебата и со колку време за институционална подготовка. Македонија има долга навика изборните правила да ги менува под притисок, пред избори, кога секој збор веќе се чита како корист за една или друга страна. Токму затоа Изборниот законик повторно паѓа на најстарото прашање: кој ќе им верува на правилата?

Левица ја отвора втората рана: еднаквоста во политичкото рекламирање

Паралелно со спорот за дијаспората Левица соопшти дека дел од уставните судии, според нивното толкување, потврдиле дека партијата е ставена во нерамноправна положба и дискриминирана со одредбите од Изборниот законик кои се однесуваат на платеното политичко рекламирање. Медиумите пренесоа дека по седницата на Уставниот суд била констатирана нееднаквост, но не била донесена одлука.

Оваа тема не е споредна. Ако гласањето на дијаспората се однесува на проширувањето на избирачкото право, политичкото рекламирање се однесува на фер-теренот меѓу учесниците. Ниту една демократија не се мери само според тоа кој има право да гласа, туку и според тоа дали граѓанинот има еднаква можност да ги слушне сите релевантни политички понуди. Кога парите, медиумскиот простор или законската формула ги ставаат помалите партии во системски понеповолна положба изборите формално остануваат слободни, но политичката конкуренција станува искривена.

Уставниот суд официјално најави дека на дневен ред на 18. седница се иницијативи за оценување уставност и законитост, меѓу кои и предмети поврзани со оспорени одредби од Изборниот законик. Во најавите за седницата беше посочено дека иницијативите на Левица и Демократи се однесуваат на платеното политичко рекламирање.

Не постои чисто техничко изборно прашање

Во нормален политички систем би било можно одвоено да се разговара за дијаспората, една изборна единица, платеното рекламирање, финансирањето, Државната изборна комисија, приговорите и препораките на ОБСЕ/ОДИХР. Во македонската практика тие теми веднаш се врзуваат во еден јазол. Секој отстапен член се чита како размена. Секое прифаќање се сомничи како калкулација. Секое одбивање се продава како принцип.

ОБСЕ/ОДИХР во изборните извештаи и препораки постојано ја нагласува потребата од спроведување на препораките, подобрување на изборниот процес и јакнење на довербата во институциите. Во мај годинава експерти на ОДИХР во Скопје го презентираа финалниот извештај за локалните избори во 2025. година и разговараа за клучните наоди и препораки.

Тоа не значи дека секое решение треба механички да се правда со „европски стандарди“. Напротив, токму злоупотребата на европскиот речник ја поткопува довербата. Ако електронското гласање се воведува, мора да има технички, правни и безбедносни гаранции што јавноста може да ги разбере. Ако политичкото рекламирање се уредува, формулата не смее однапред да ја бетонира предноста на поголемите. Ако дијаспората добива поширок пристап до гласање, домашниот избирач не смее да добие нова причина да се сомнева во резултатот.

Дијаспората не е алиби, а еднаквоста не е пречка

Најлошото решение би било правото на дијаспората да се користи како морален штит за секоја изборна измена, а еднаквоста на политичките партии да се третира како каприц на помалите. Двете прашања се демократски легитимни. И двете бараат сериозен одговор. И двете можат да бидат злоупотребени.

Дијаспората не е бројка што се активира само кога ѝ треба на некоја партија. Таа е дел од македонската реалност, како што Паноптикум пишуваше во текстот Дијаспората како втора татковина. Но токму затоа нејзиното гласање мора да биде организирано така што ќе биде достапно, проверливо, безбедно и отпорно на сомнеж. Во спротивно правото ќе биде формално проширено, а довербата суштински намалена.

Истото важи и за политичката еднаквост. Помалите партии не смеат да бидат пуштени во изборната трка само за да изгледа дека системот е плурален, додека главниот медиумски и финансиски простор останува резервиран за големите. Демократијата не е само мнозинство; таа е и фер можност да се стане мнозинство.

Изборниот законик не треба да биде победнички плен

Во овој момент ВМРО-ДПМНЕ се обидува да ја постави рамката како борба за правото на глас на иселениците. Левица ја поставува рамката како борба против дискриминација во изборното рекламирање. СДСМ го поставува спорот околу ризиците од електронско гласање и можни злоупотреби. ДУИ, како и често во изборните теми ја мери сопствената позиција низ пошироката архитектура на политичкото претставување.

Сите тие рамки имаат дел од вистината. Проблемот е што секоја партија ја кажува само онаа вистина што ѝ одговара. Затоа јавноста не добива чиста расправа за изборните правила, туку уште една епизода од старото македонско прашање: дали законите се пишуваат за граѓанинот или за следната партиска пресметка.

Изборниот законик не смее да биде победнички плен. Не смее да биде ни алатка за блокада без крај. Ако Македонија сака изборен систем што ќе издржи политички притисок, тогаш дијаспората, политичкото рекламирање, финансирањето и изборниот модел мора да се решаваат со јавна прецизност, институционална одговорност и минимум доверба меѓу актери кои одамна научиле да живеат од меѓусебна недоверба.

Во спротивно гласањето на дијаспората ќе остане благородна тема заробена во партиски калкулатор, а еднаквоста на политичката конкуренција ќе остане уставен принцип што се споменува само кога некому му е нанесена штета. Тоа не е изборна реформа. Тоа е само уште еден начин Македонија да оди на избори со правила во кои никој однапред не верува.