Кога еден предмет долго стои меѓу обвинителски соопштенија, судски мерки, партиски обвинувања и јавен сомнеж, тој престанува да биде само правосуден случај. Станува тест за државата. Не затоа што јавноста треба да пресудува пред судот, туку затоа што институциите мора да покажат дека знаат да постапуваат без страв од политичко име, партиска историја или можни архиви што некој ги носи со себе.

Поводот е реакцијата на ВЛЕН/ВРЕДИ. Партијата јавно прашува дали некој намерно го кочи предметот поврзан со поранешниот вицепремиер Артан Груби, кој е осомничен во случајот „Државна лотарија“ заедно со поранешниот директор Перпарим Бајрами. Во оваа фаза, клучното е да се задржи јасната правна разлика: станува збор за осомничени лица и истражна постапка, не за судска пресуда.

Од партиско прашање до институционален тест

Во соопштението, ВЛЕН тврди дека случајот не смее да заврши во фиока и не смее да се претвори во нов „пазар на политичкото подземје“. Ова е остар партиски јазик, но зад него стои прашање што не може да се отфрли само затоа што доаѓа од политички субјект: зошто предмети со висока јавна чувствителност во Македонија толку често се движат бавно, нејасно и со недоволно објаснување кон јавноста?

Државата не мора да одговара на секоја партиска реченица, но мора да одговори на јавниот интерес. А јавниот интерес тука е јасен: што точно е статусот на истрагата, кои дејствија се завршени, што се чека, кои лица се достапни за органите, кои не се, и дали постои реален процесен застој или само политичка перцепција за застој.

Што официјално е познато за предметот

Според соопштението на Јавното обвинителство од 16 декември 2024 година, претходно биле поднесени кривични пријави од МВР и Управата за финансиска полиција, по што биле извршени претреси на девет локации во Скопје и во кумановско. Обвинителството тогаш соопшти дека постои основано сомнение дека две одговорни лица во „Државна лотарија“ во 2023 година презеле дејствија на штета на акционерското друштво, со проценета противправна имотна корист од 501.319.119 денари.

Во дополнителното соопштение, Обвинителството наведе дека истражна постапка е поведена против две лица за кривично дело „Проневера во службата“, а за уште четири лица за „Злоупотреба на службена положба и овластување“. Тоа е правната рамка на предметот и таа мора да остане основа, без разлика колку политички силни се имињата што се споменуваат во јавноста.

Груби, бегството и куќниот притвор

Груби беше приведен на граничниот премин Блаце на 23 февруари 2026 година, по повеќе од една година недостапност за органите. Радио Слободна Европа објави дека тој претходно ја напуштил земјата во декември 2024 година, иако бил на полициска „стоп-листа“, а по приведувањето Јавното обвинителство предложило претходно определениот притвор да се замени со куќен притвор, поради обезбедени докази, доброволно предавање и индиции за загрозена безбедност. Судот го прифатил предлогот и определил 24-часовен надзор од МВР.

На 23 април 2026 година, МИА објави дека Основниот кривичен суд Скопје, по предлог на Обвинителството, му ја продолжил мерката куќен притвор за уште 30 дена. Во истата информација се наведува дека Груби, заедно со поранешниот директор на „Државна лотарија“ Перпарим Бајрами, е осомничен за проневера од осум милиони евра поврзана со ВЛТ-апарати.

Ова е делот што ја храни јавната недоверба. Во земја во која високите функционери често се појавуваат во истраги, но ретко добиваат брз, јасен и правно убедлив епилог, секоја промена на мерка, секое одложување и секоја институционална тишина лесно се чита како заштита. Понекогаш неправедно, но институциите сами ја создадоа таа култура на сомнеж.

Бајрами е сè уште недостапен

Еден од клучните факти е дека Перпарим Бајрами, поранешен директор на „Државна лотарија“ и првоосомничен според медиумските објави, и натаму е недостапен за органите. На страницата за потраги на Министерството за внатрешни работи е објавена меѓународна потерница за Перпарим Бајрами, со наведување дека лицето е под истрага за кривично дело од член 354 од Кривичниот законик, поврзано со проневера.

Оваа околност е суштинска. Предмет во кој едно од главните осомничени лица е недостапно не може да се движи со ист ритам како предмет во кој сите лица се пред институциите. Но токму затоа јавноста има право на прецизно објаснување: што се прави за пронаоѓање на Бајрами, дали неговата недостапност го блокира предметот, и дали за останатите осомничени постојат процесни можности за продолжување на постапката.

„Архивата на ДУИ“ како политичка метафора

ВЛЕН во реакцијата го нарекува Груби „жива архива“ на ДУИ и прашува кој се плаши од тоа што тој би можел да го открие. Тоа е политички силна метафора, но уреднички мора да се чита внимателно. Архивата, во правна смисла, не е гласина, алузија или партиски опис. Таа е документ, комуникација, потпис, договор, налог, сведоштво, материјален траг. Без тоа, метафората останува политички напад, а не доказ.

Сепак, како политички сигнал, таа зборува за нешто реално: долгогодишното чувство дека моќта во Македонија се акумулира во неформални центри, во кабинети, во партиски врски, во јавни претпријатија и во тендерски релации што ретко се видливи додека власта трае. Кога таков систем ќе почне да се распаѓа, најстрашно не е тоа што јавноста дознава. Најстрашно е ако институциите повторно решат да не дознаеме до крај.

Одговорноста на Обвинителството и судот

Во вакви случаи, Обвинителството не треба да води комуникациска битка со партии, но мора да води битка за сопствениот кредибилитет. Тоа значи редовно, прецизно и законски дозволено информирање за фазата на предметот, без да се откриваат докази што можат да ја загрозат постапката. Судот, пак, мора да објаснува зошто се определуваат, заменуваат или продолжуваат мерки, особено кога станува збор за лице со висока политичка тежина.

Јавноста не бара судење на прес-конференција. Бара да не биде третирана како публика што треба да чека со години додека случајот тивко ја губи политичката температура. Во правната држава, транспарентноста не е спектакл; таа е минимална хигиена на довербата.

Презумпцијата на невиност не е изговор за молк

Во оваа фаза Груби, Бајрами и другите опфатени лица се осомничени, а не осудени. Презумпцијата на невиност мора да биде јасна, не како формална ограда, туку како основа на правдата. Но презумпцијата на невиност не значи презумпција на институционален молк. Не значи дека јавноста нема право да знае како се троши правосудното време, ниту дека политичката моќ може да биде причина за потивко постапување.

Токму тука е тенката линија. Ако правосудството брза за да удоволи на политички притисок, тоа е опасно. Ако забавува за да избегне политички потрес, тоа е уште поопасно. Правдата не смее да биде алатка на новата власт против старата, но не смее ни да биде штит за старата власт од новите прашања.

Случајот „Груби“ како огледало на системот

Најважното прашање не е само дали Артан Груби ќе одговара или нема да одговара. Тоа ќе го утврдат надлежните институции и судот. Поважното системско прашање е дали Македонија конечно може да изведе предмет со висока политичка тежина без бегства, без стоп-листи што не функционираат, без селективна комуникација, без партиска магла и без години во кои јавноста заборава зошто предметот воопшто почнал.

Ако случајот остане заглавен меѓу соопштенија, мерки и партиски прашања, тогаш штетата ќе биде поголема од осум милиони евра. Ќе биде уште една ерозија на довербата дека правдата важи и кога осомничениот знае многу, имал многу моќ или бил близу до центарот на системот.

Правдата не смее да биде архива

Случајот „Груби“ не смее да стане уште една папка што ќе се отвора пред избори, ќе се цитира во партиски пресови и ќе исчезнува кога ќе стане непријатна. Ако има докази – тие треба да водат кон обвинение и судски процес. Ако нема доволно докази – институциите треба да го кажат тоа, јасно и со одговорност. Најлошата опција е меѓупросторот: да има сомнеж, но да нема епилог; да има јавен шум, но да нема правна завршница.

Во држава што сака да се нарече европска, високата функција не смее да биде имунитет од одговорност, но ни партиската омраза не смее да биде замена за доказ. Тука се мери зрелоста на системот: не во тоа кој кого ќе обвини погласно, туку дали институциите ќе издржат да бидат побрзи, почисти и похрабри од политичките архиви што со години ја држат земјата во заложништво.