Посетата на Антонио Кошта во Скопје не донесе нова формула за македонските евроинтеграции. Донесе нешто политички поважно: јавно потврдување дека Брисел останува на рамката од 2022. година, додека Скопје повторно инсистира дека европскиот процес мора да биде принципиелен, предвидлив и кредибилен.

Во таа разлика е целата македонска европска драма. Едната страна зборува за испорака на договореното; другата за доверба, достоинство и гаранции дека секое ново отстапување нема да стане вовед во следно барање. Тоа не е само спор околу процедура. Тоа е прашање дали македонскиот пат кон Европската Унија ќе биде процес на реформи или трајна политичка проверка на идентитетот, историјата и домашниот консензус.

Една прес-конференција, две политички пораки

Претседателот на Европскиот совет Антонио Кошта по средбата со премиерот Христијан Мицкоски порача дека иднината на Македонија е во Европската Унија, но дека усвојувањето на договорените уставни измени останува неопходниот следен чекор за формално започнување на пристапните преговори. Во официјалната изјава на Европскиот совет тој истакнува и дека Македонија покажала напредок во реформската агенда, особено кон патоказите за владеење на правото и реформата на јавната администрација, како и целосно усогласување со заедничката надворешна и безбедносна политика на ЕУ.

Мицкоски, пак, ја постави македонската позиција во поинаков речник: не како одбивање на ЕУ, туку како барање процесот да биде кредибилен. Според неговата изјава, Владата не бара привилегии, олеснети правила или посебен третман, туку процес во кој реформите, трудот, заслугите и исполнетите обврски ќе бидат вистински вреднувани.

Тука нема дипломатска новина, но има јасна политичка линија. Кошта ја повтори институционалната позиција на ЕУ: условот останува. Мицкоски ја повтори домашната позиција: условот не може да се чита одвоено од довербата, идентитетот и потребата европската врата да не се претвори во бескраен ходник.

Рамката од 2022. година останува централниот јазол

Коренот на денешната порака не е во оваа посета, туку во европската рамка договорена во 2022. година. Во документите на Советот на ЕУ за пристапните преговори се нагласува дека процесот треба да биде заснован врз заслуги, засилен фокус на фундаменталните реформи, владеење на правото, демократски институции, јавна администрација и почитување на правата на заедниците. Во истата рамка се впишани и добрососедските односи, Договорот со Бугарија од 2017. година и годишните механизми за негово спроведување.

Токму затоа македонската дебата не може да се сведе на проста дилема „за“ или „против“ Европа. Македонија формално не спори со европските критериуми. Напротив, најсилниот аргумент на македонската страна е дека европскиот процес треба да биде заснован врз критериуми, реформи и предвидлива методологија. Проблемот почнува таму каде што билатерално прашање станува европска брава.

На Panoptikum оваа линија веќе беше отворена во анализата „Македонија пред европскиот услов: уставни измени, идентитет и потребата од гаранции“, каде што централното прашање е дали европскиот пат ќе остане процес на реформи или лавиринт од нови идентитетски услови. Денешната порака на Кошта не ја затвора таа дилема; напротив, ја прави уште поостра.

Брисел бара испорака, Скопје бара доверба

Кошта нагласи дека нема простор за ново преговарање на веќе усвоената преговарачка рамка и дека она што е договорено во 2022. година треба да се испорача. Во истата порака е содржан и европскиот аргумент: проширувањето носи стабилност, институционална отпорност и економски врски, но бара земјата-кандидат да ги заврши преземените обврски.

Мицкоски го поставува одговорот на друга основа: Европа мора да покаже дека правилата важат еднакво и дека исполнувањето на обврските навистина води кон напредок. По години блокади, компромиси и услови, македонската јавност не реагира само на правната формулација, туку и на искуството. А тоа искуство вели дека секоја „последна пречка“ досега ретко изгледала последна.

Затоа темата за уставните измени повеќе не е само уставна. Таа е тест за политичка доверба. Ако се изгласаат без јасна гаранција дека процесот потоа навистина се отвора и не се преместува на ново билатерално поле, власта ризикува да изгледа како да прифаќа еднонасочна обврска. Ако, пак, остане само на одбивање без активна дипломатска стратегија, ризикува Македонија да остане надвор од европскиот прозорец што регионот повторно се обидува да го искористи.

Западен Балкан како европска сцена, Македонија како посебен случај

Посетата на Кошта е дел од регионална турнеја низ Западен Балкан. Според официјалниот календар на претседателот на Европскиот совет, вчера беше во Скопје,  денеска во Тирана, а продолжува кон Приштина и Белград. На 5. јуни е предвиден самитот ЕУ – Западен Балкан во Тиват.

Тоа значи дека македонското прашање се движи во поширока европска слика: ЕУ сака да покаже дека проширувањето е жив процес, особено во време на геополитички притисоци, безбедносни ризици и натпревар за влијание на Балканот. Но Македонија во таа слика влегува како земја што формално одамна го заслужи почетокот, а суштински постојано се враќа на претходната врата.

Во досиејето на Европската комисија за односите со Македонија се наведува дека првата меѓувладина конференција за пристапните преговори беше одржана во јули 2022. година, дека скрининг-процесот заврши во декември 2023. година и дека Комисијата во јули 2023. го достави извештајот за кластерот „Фундаментални вредности“.

Домашниот јазол не се решава со туѓа реченица

Вистинската тежина на оваа средба е во тоа што не остави простор за самоизмама. Брисел нема намера јавно да ја отвори рамката од 2022. година. Скопје, пак, нема лесен домашен пат за уставни измени без политичка цена, без општествена доверба и без гаранции дека следната фаза нема повторно да биде условена.

Во тој простор се движи македонската политика. Не меѓу Европа и изолација, туку меѓу европска цел и европски метод што дома се доживува како неправеден. Токму затоа тезата од анализата „Европскиот пат како домашна линија на судир“ останува актуелна: евроинтеграциите веќе не се само надворешнополитичка агенда, туку главна внатрешна линија на политичка поделба.

Македонија нема луксуз да ја напушти европската перспектива. Но нема ни демократски простор да ја продава како процес во кој граѓаните треба бескрајно да веруваат без да видат правична и предвидлива логика. Ако Кошта ја донесе пораката на Брисел, Мицкоски ја изговори пораката на македонската политичка реалност: не е доволно Европа да биде цел; мора да биде и фер пат.

Оваа средба затоа не треба да се чита како крај на една дилема, туку како нејзино официјално заострување. Условот е ист, јазикот е различен, времето истекува. А Македонија повторно треба да покаже дали има стратегија што не е само реакција на туѓа рамка, туку сопствен план за движење низ неа.