Измените на Изборниот законик повторно се лизнаа во политички ќор-сокак. Формално, спорот е околу дијаспората: дали да гласа електронски, по пошта, само на претседателски избори или на сите изборни циклуси. Суштински, пак, проблемот е постар и подлабок – Македонија сè уште не успева да изгради изборни правила што ќе важат како јавен договор, а не како партиски инструмент.

По последната средба во Собранието наместо затворање на текстот партиите излегоа со нови услови, меѓусебни обвинувања и различни толкувања на истиот процес. ВМРО-ДПМНЕ порача дека ќе прифати сè што ќе договорат опозициските партии – една изборна единица, модел на финансирање, приговори и начинот на изјаснување на дијаспората – но само ако остане нивниот клучен услов: дијаспората да може да гласа помасовно. СДСМ, пак, одби да биде вовлечена во таков формат, тврдејќи дека Изборниот законик е обврска на власта и дека не смее да се носи без консензус и механизми за надзор.

Така изборната реформа повторно не падна само на конкретна одредба, туку на недоверба. А кога недовербата е главниот автор на изборните правила, секој модел – електронски, поштенски или класичен – однапред станува сомнителен.

Дијаспората како право, страв и политичка математика

Дијаспората е најчувствителната точка во оваа фаза од преговорите. За власта прашањето е претставено како проширување на уставно загарантираното право на глас и како корекција на сегашниот модел, кој практично го ограничува учеството на иселениците. За дел од опозицијата истото прашање е ризик за изборен инженеринг, особено ако новиот модел се воведува без доволно јавна расправа, без прецизни безбедносни протоколи и без доверба во институциите што треба да го спроведат.

Влен ја постави темата во поширок политички и човечки контекст: дијаспората не може да биде важна само кога испраќа пари, туку мора да биде третирана како дел од општеството и политичкото одлучување. Тоа е аргумент што има тежина. Но, токму затоа прашањето не смее да се сведе на брз договор меѓу партиски штабови. Гласањето од странство бара инфраструктура, проверка, транспарентност, заштита од злоупотреби и јасна одговорност.

Во претходните текстови на Паноптикум веќе беше отворено прашањето како Изборниот законик заглави таму каде што партиите зборуваат за правила, а всушност ја мерат сопствената предност. Новиот пресврт само го потврдува истото: дијаспората е право, но и политичка бројка; модернизацијата е потреба, но и можен изговор; довербата е предуслов, а не украс на законскиот текст.

Една изборна единица остана заложник на дијаспорскиот спор

Левица понуди компромис: една изборна единица и гласање на дијаспората по пошта само на претседателски избори. Таквиот предлог отвора две различни прашања. Првото е старото барање за поинаков парламентарен модел, со кој гласовите на помалите партии би тежеле поинаку од сегашниот систем. Второто е обид гласањето на дијаспората да се воведе ограничено, како пилот-решение, а не како целосна промена на сите изборни циклуси.

Проблемот е што двете прашања се залепени едно за друго во момент кога партиите веќе не разговараат за принципи, туку за позиции. Една изборна единица бара сериозна расправа за претставеноста, политичката фрагментација, стабилноста на власта и праведноста на гласот. Дијаспорското гласање бара друга расправа – за идентитет, учество, проверка и изборна администрација. Кога тие теми се ставаат во ист пакет, секоја станува заложник на другата.

Затоа сегашниот застој не е само процедурален. Тој покажува дека Македонија сè уште нема политичка култура во која изборниот систем се менува со ладна глава, пред избори и за идни избори, а не под притисок на моменталниот партиски интерес. За оваа дилема Паноптикум пишуваше и во текстот Изборниот законик повторно го отвори старото прашање: дали државата знае да прави правила пред избори, а не по нив.

Кога ДИК станува дел од спорот, не само арбитер

Посебно важен дел од кавгата е улогата на Државната изборна комисија. Според изјавите од власта, гласањето по пошта би требало да се регулира со подзаконски акт што ДИК би го донела до крајот на 30. септември 2028. година. За ДУИ, спорот е токму во начинот на донесување на тие акти: дали со консензус или со мнозинство.

Ова е клучна точка. Во изборниот процес институцијата што треба да спроведува правила не смее да стане продолжена рака на партиски договор или партиско надгласување. Доколку ДИК носи суштински правила за гласање на дијаспората без доволен политички и јавен консензус, тогаш сомнежот ќе биде вграден во самиот систем. А изборен систем во кој сомнежот е однапред легализиран не произведува стабилност, туку нова криза по секое гласање.

Токму затоа препораките на ОБСЕ/ОДИХР за изборите во 2024. година се важни не како дипломатска фраза, туку како предупредување: изборното законодавство мора да се подобрува транспарентно, со јавна консултација и со стабилни правила. И Венецијанската комисија постојано нагласува дека фундаменталните елементи на изборното право не треба да се менуваат непосредно пред избори, токму за да не се отвора простор за сомнеж дека правилата се кројат за конкретен резултат.

Политички договор без јавна доверба не е изборна реформа

Најопасниот дел од оваа ситуација не е што партиите не се договорија. Во демократија, несогласувањето е нормално. Опасно е што секоја страна го користи зборот „консензус“, а всушност мисли на сопствена заштита од туѓата предност.

ВМРО-ДПМНЕ ја префрла топката кон опозицијата: договорете се меѓу себе, ние ќе прифатиме. СДСМ одговара дека власта не може да ја префрли својата одговорност. Левица нуди ограничен компромис, но се сомнева дека една изборна единица ќе биде жртвувана. Влен инсистира дијаспората да не биде третирана како надворешно тело. ДУИ предупредува на повлекување од веќе договорени точки. Албанската лига најавува блокада ако дијаспората не добие пошироко право на гласање.

Сите тие позиции имаат своја политичка логика. Но, за граѓанинот што треба да верува во изборите, таа логика изгледа како уште еден доказ дека правилата се пишуваат со калкулатор, не со институционална совест.

Затоа ова не е само вест за пропаднати измени. Ова е уште една слика за слабоста на политичкиот систем: изборите се третираат како натпревар во кој правилата се дел од кампањата. А изборниот закон не смее да биде ниту тактичка алатка на власта, ниту блокадна алатка на опозицијата. Тој е основен договор за тоа како граѓаните ја даваат, менуваат и контролираат власта.

По старо – но со нова цена

Ако измените не поминат, следните парламентарни избори ќе се одржат според актуелните правила. На прв поглед, тоа звучи како враќање на познат терен. Но цената на неуспехот не е мала. Секоја пропадната изборна реформа го зголемува уверувањето дека партиите не сакаат подобар систем, туку попогоден систем.

Дијаспората ќе остане тема. Една изборна единица ќе остане барање. Финансирањето, приговорите, ДИК, јавната контрола и препораките на ОБСЕ/ОДИХР ќе останат отворени прашања. Само довербата ќе биде потешко обновлива.

Во тој контекст најважната реченица не е кој што прифатил или одбил на последната средба. Најважната реченица е оваа: Македонија не може постојано да влегува во избори со правила што половина политички систем ги смета за сомнителни уште пред да почне гласањето.

Ако изборниот закон не создава доверба, тогаш не е реформа. Тој е само ново поглавје во старата партиска војна.