Во Македонија има теми што не се само политички, туку државни. Меѓуетничките односи се една од нив. Тие не се обична точка во телевизиско интервју, ниту уште една фраза во партиска размена. Тие се чувствителниот механизам врз кој почива секојдневната стабилност на земјата: јазикот, довербата, институциите, образованието, локалниот живот, чувството дека државата не е сопственост на една група, туку заеднички простор на повеќе идентитети.
Претседателот на Собранието, Африм Гаши, во гостување во емисијата „Вин-вин“ на Телма предупреди дека меѓуетничките односи се најважниот столб на стабилноста и дека не смеат да се користат за собирање политички поени. Поводот беше прашање за можни тензии во контекст на протестот на студенти Албанци кои бараат да го полагаат правосудниот испит на албански јазик, како и најавениот собир во Куманово за поддршка на српскиот претседател Александар Вучиќ.
Меѓуетничките односи како прашање на државна зрелост
Гаши порача дека сите приказни што водат кон загрозување и потпалување меѓуетнички тензии се опасни и неприфатливи. Во изјавата тој ги опиша овие односи како најбитен столб на стабилноста во државата. Тоа е формулација што не треба да се чита само како дипломатска реченица, туку како потсетување дека Македонија има искуство со тоа колку брзо политичкиот говор може да премине во општествена нервоза.
Меѓуетничката стабилност не се гради еднаш засекогаш. Таа се проверува секој ден – во Собранието, во училиштата, во институциите, во медиумите, во локалните заедници и во начинот на кој политичарите зборуваат кога знаат дека публиката веќе е поделена. Една неодговорна реченица понекогаш патува побрзо од десет разумни објаснувања.
Собранието како место на збор, но и на одговорност
Во одделна изјава Гаши рече дека како претседател на Собранието има право да го прекине секој говорник, па и премиерот, но дека не сака да биде арбитер што одзема збор, освен кога има навреди или говор на омраза. Оваа позиција ја отвора старата дилема на парламентарната демократија: како да се зачува слободата на говор без говорницата да стане место за потпалување поделби.
Парламентот не е стерилна сала за љубезни изјави. Тој е место на судир на ставови, интереси и политички нерви. Но токму затоа има правила. Деловникот не постои за да ја задуши политиката, туку за да спречи политиката да се претвори во хаос. Ако секој говорник може да ја користи говорницата како мегафон за етничка мобилизација, тогаш институцијата останува формално демократска, но суштински почнува да работи против сопствената стабилност.
Во таков амбиент, јавниот збор лесно станува дел од пошироката политичка нервоза. Не случајно Panoptikum веќе ја отвори темата за политиката што го труе јавниот простор со гнев, бидејќи секоја радикализирана реченица во поделено општество има подолг живот од едно телевизиско гостување.
Охридскиот рамковен договор како жива рамка, не архивски документ
Секоја расправа за меѓуетничките односи во Македонија неизбежно го повикува и Охридскиот рамковен договор. Тој беше потпишан на 13 август 2001 година и стави крај на повеќемесечниот конфликт, поставувајќи рамка за уставни и институционални решенија во мултиетничка држава. Радио Слободна Европа во прегледот за 23-годишнината од договорот потсетува дека договорот го потпишале тогашните политички лидери, со учество на претставници на ЕУ и САД.
Но Рамковниот договор не е само историски документ за годишнини и протоколарни говори. Тој е потсетник дека Македонија не може да функционира ако етничките прашања се третираат како изборна муниција. Правата, јазикот, застапеноста и довербата не се теми што се решаваат со надвикување, ниту со натпревар кој ќе исплаши повеќе луѓе. Тие бараат институционална прецизност и политичка воздржаност.
Опасноста од политичка трговија со страв
Најлесната политика е политиката што го буди стравот. Таа не мора да нуди решение; доволно е да покаже „закана“. Во мултиетничко општество, таквата политика има краток пат до масовна емоција. Една група се убедува дека нешто ѝ се одзема, друга дека нешто ѝ се негира, трета дека мора да се брани. Така општеството се претвора во соба во која сите зборуваат погласно затоа што никој повеќе не верува дека е слушнат.
Гаши нагласи дека во јавноста мора да постои поголема чувствителност кон прашањата што дел од граѓаните ги доживуваат како закана за идентитетот и јазикот. Тоа е важен дел од пораката: стабилноста не се постигнува со игнорирање на стравовите, туку со нивно одговорно политичко канализирање.
Проблемот почнува кога политичарите не ги смируваат стравовите, туку ги претвораат во капитал. Тогаш идентитетот престанува да биде културна и граѓанска вредност, а станува алатка за мобилизација. Таквата политика секогаш изгледа корисна на краток рок, но државата ја плаќа долго.
Јазикот како право и како политички тест
Поводот за актуелната изјава на Гаши делумно е поврзан и со барањето на студенти Албанци да го полагаат правосудниот испит на албански јазик. Во нормална политичка култура, вакво прашање би се разгледувало низ правна рамка, институционална изводливост, еднаквост, квалитет на испитниот процес и почитување на јазичните права. Во нервозна политичка култура, истото прашање брзо станува доказ за „закана“ или „дискриминација“, зависно од тоа кој зборува.
Тука државата мора да покаже повеќе зрелост од партиите. Јазикот не е техничка ситница. Тој е чувство на припадност, но и инструмент на институционална еднаквост. Затоа секое решение мора да биде јасно, правно издржано и комуницирано без триумфализам. Во Македонија, најопасни се оние решенија што се прават како победа на едни над други.
Во поширока смисла, јазикот кај нас речиси никогаш не е само лингвистичко прашање. Тој е идентитет, право, политички симбол и јавна чувствителност. Затоа е корисно да се чита и контекстот за јазикот како идентитет, но и како политичко оружје.
Собирите, симболите и регионалните сенки
Во истиот контекст беше спомната и најавата за народен собир во Куманово за поддршка на српскиот претседател Александар Вучиќ. На прв поглед, тоа може да изгледа како одделна политичка или регионална тема. Но во Македонија, регионалните симболи често имаат локални последици. Балканот е простор во кој надворешните политички знаци брзо се читаат низ домашни идентитетски нерви.
Затоа одговорноста не е само во тоа дали некој има право да организира собир, туку како таквиот собир ќе биде врамен, со каков јазик, со какви пораки и со каква свест за локалната чувствителност. Демократијата не значи само право да се каже нешто, туку и зрелост да се разбере што може да произведе кажаното.
Стабилноста не е молк, туку култура на несогласување
Често се мисли дека стабилноста значи избегнување на тешките теми. Тоа е погрешно. Стабилноста не се гради со молк, туку со култура на несогласување. Меѓуетничките прашања мора да се разговараат, но не како закани и контразакани, туку како прашања на уставен ред, граѓанска еднаквост, институционална доверба и општествен договор.
Македонија не може да си дозволи политичка сцена што секоја чувствителна тема ја претвора во ров. Ниту може да си дозволи јавност што секое прашање го чита како напад. Меѓуетничките односи се премногу важни за да бидат оставени само на партиските прес-конференции, телевизиските дуели и социјалните мрежи. Тие бараат медиуми што проверуваат, политичари што мерат збор, институции што решаваат и граѓани што не дозволуваат да бидат лесно запалени.
Ова е истата причина поради која темите за уставните измени, идентитетот и потребата од гаранции не смеат да се водат како дневнополитички натпревар во стравови. Кога идентитетските прашања се отвораат без внимателност, тие брзо стануваат гориво за подлабоки поделби.
Поуката од изјавата на Гаши
Изјавата на Гаши има тежина затоа што доаѓа од претседател на Собранието, институција во која зборот станува политика, а политиката често станува општествен сигнал. Но нејзината вистинска вредност ќе се види не во тоа колку медиуми ја пренеле, туку дали политичките актери ќе ја сфатат како правило за однесување.
Меѓуетничките односи не се тема што треба да се стави под стаклено ѕвоно. Напротив, треба да се разговара отворено. Но отворено не значи неодговорно. Кога политиката зборува за идентитет, јазик и припадност, таа не работи со обични зборови. Работи со материјал што може да гради мостови, но и да запали стари стравови.
Затоа најважната порака од оваа епизода е едноставна: стабилноста не е дадена еднаш засекогаш. Таа се чува со секоја јавна реченица. А во земја како Македонија, реченицата што потпалува меѓуетнички тензии никогаш не е само „политички став“. Таа е ризик.
