Во Македонија често се зборува за политика, но ретко се зборува за политичка култура. Тоа не е исто. Политиката може да биде дневна расправија, прес-конференција, блокирана комисија, партиско соопштение или телевизиска кавга. Политичката култура, пак, е нешто подлабоко: начинот на кој една заедница ја разбира власта, опозицијата, институциите, јавните пари, несогласувањето и одговорноста.

Партиската култура е уште потесна и уште поопасна кога ќе се изроди во слепа припадност. Таа од човекот бара да биде најпрвин партиски војник, па потоа граѓанин. Да ја брани „својата“ страна дури и кога знае дека таа греши. Да молчи кога треба да праша. Да аплаудира кога треба да се сомнева. Во таква култура, политиката не служи за уредување на општеството, туку за одбрана на племето.

Кога партијата станува замена за институцијата

Најголемиот проблем не е што постојат партии. Без партии нема современа парламентарна демократија. Проблемот почнува кога партијата станува поважна од институцијата, кога собраниската комисија се доживува како продолжена рака на штаб, кога министерството се третира како освоен плен, кога јавната функција се разбира како награда, а не како должност.

Тогаш одговорноста исчезнува во маглата на колективната припадност. Никој не е виновен лично, затоа што „партијата така одлучила“. Никој не чувствува морална тежина, затоа што „сите така прават“. Никој не поднесува сметка, затоа што секоја критика веднаш се прогласува за напад од противничкиот табор.

Тука се раѓа најштетната форма на политичка неодговорност: онаа што секогаш има оправдување. Кога си власт, велиш дека немаш време за бескрајни расправи затоа што мора да се носат одлуки. Кога си опозиција, велиш дека мора да блокираш затоа што власта не слуша. И така, институциите се претвораат во сцена на меѓусебно поништување, а граѓанинот останува во публика, со сметката во рака.

Одговорноста не е слабост, туку зрелост

Во незрела политичка средина одговорноста се доживува како пораз. Да признаеш грешка значи да му дадеш оружје на противникот. Да смениш став значи да изгледаш слаб. Да повикаш на дијалог значи да бидеш обвинет дека попушташ. Затоа политичарите често зборуваат како луѓе што никогаш не се двоумеле, никогаш не згрешиле и никогаш не научиле ништо.

А вистинската зрелост е токму спротивното. Одговорен политичар не е оној што секогаш победува во реторичка битка, туку оној што знае дека јавната функција не е приватна сопственост. Одговорна партија не е онаа што никогаш не отстапува, туку онаа што разбира дека државата не смее да биде заложник на нејзиниот моментален интерес.

Политичката култура се мери во миговите кога имаш моќ, а сепак прифаќаш контрола. Кога имаш мнозинство, а сепак дозволуваш расправа. Кога имаш право да блокираш, а сепак избираш да не ја урнеш целата процедура. Кога знаеш дека можеш да ја злоупотребиш слабоста на системот, но не го правиш тоа затоа што утре истиот систем ќе му треба и на некој друг.

Партиската дисциплина и граѓанската совест

Секоја партија бара дисциплина. Тоа е разбирливо. Но дисциплината што ја убива совеста не е политичка организација, туку механизам за послушност. Во демократија пратеникот, министерот, градоначалникот или советникот не смее да биде само глас на партискиот центар. Тој има име, одговорност, биографија и јавен мандат.

Токму тука се гледа разликата меѓу политички кадар и јавен човек. Кадарот чека насока. Јавниот човек поставува прашање. Кадарот брани став што вчера не го ни прочитал. Јавниот човек знае дека некои одлуки ќе останат запишани под неговото име, а не само под логото на партијата.

Македонија предолго живее во култура во која партиската припадност често е посилна од професионалната чест. Затоа институциите ни изгледаат како да имаат фасада, но не секогаш и внатрешен морален скелет. И затоа секоја промена на власта изгледа како почеток од нула, наместо како продолжување на државата.

Јавните пари како испит за политички карактер

Ништо не ја открива политичката култура подобро од односот кон јавните пари. Таму паѓаат маските. Лесно е да се зборува за народ, иднина, развој и одговорност. Потешко е да се покаже, со документи и бројки, каде одат парите, кој ги троши, кој ги контролира и кој ќе ја плати цената на лошите одлуки.

Задолжувањата, буџетите, тендерите, субвенциите, платите и капиталните проекти не се технички теми за тесен круг луѓе. Тие се прашања на доверба. Кога граѓанинот не знае што се прави со неговите пари, тој не губи само финансиска сигурност. Го губи чувството дека државата му припаѓа и нему.

А тоа е опасен момент. Зашто кога луѓето ќе поверуваат дека политиката е само договор меѓу партии, банки, фирми и функции, тогаш демократијата станува празен обред. Избори има, институции има, комисии има, но доверба нема. А држава без доверба работи тешко, скапо и со постојана нервоза.

Културата на несогласување

Политичката култура не значи сите да мислат исто. Напротив, таа почнува со правото на несогласување. Но несогласувањето мора да има форма, мера и достоинство. Не секој противник е непријател. Не секоја критика е предавство. Не секоја расправа е блокада. Не секое мнозинство е дозвола за ароганција.

Кога политичкиот јазик ќе стане јазик на понижување, институциите први ја плаќаат цената. Тогаш јавноста не слуша аргументи, туку навреди. Не гледа судир на концепти, туку судир на навики. Наместо демократија како натпревар на идеи, добиваме демократија како натпревар во издржливост: кој подолго ќе вика, кој подолго ќе блокира, кој подолго ќе издржи без да преземе одговорност.

На Македонија не ѝ недостигаат партии. Ѝ недостига политичка зрелост што ќе ги натера партиите да се однесуваат како делови од ист јавен систем, а не како привремени сопственици на државата.

Одговорноста почнува со едноставно прашање

На крајот, политичката и партиската култура не се мерат само според големите говори. Се мерат според едно едноставно прашање: дали ова што го правам би го бранел и кога мојата партија не би имала корист од тоа?

Ако одговорот е не, тогаш не станува збор за јавна политика, туку за партиска тактика. Ако одговорот е да, тогаш можеби таму почнува она што одамна ни недостига: политика што не се плаши од јавноста, партија што не ја голта институцијата и функционер што знае дека мандатот поминува, но одговорноста останува.

Политичката култура не се гради со еден говор, една седница или една победа. Таа се гради со навика на отчет, со почит кон процедурата, со отпор кон самоволието и со свест дека државата не е ничиј партиски имот. Додека тоа не стане нормално, секоја власт ќе изгледа привремено моќна, секоја опозиција привремено гласна, а граѓанинот трајно уморен.