Кога случаите престануваат да бидат исклучок

Во Македонија одамна не е најстрашно тоа што има криминал и корупција. Страшно е што тие сè почесто изгледаат како редовен начин на функционирање на системот: здравство со сомнежи за злоупотреба на најчувствителната терапија, локален спорт со наводно измислени клубови и натпревари, урбанизам во кој хартијата може да го претвори бесправното во „уредно“, а јавноста секој ден добива нова епизода од истата приказна.

Овие случаи не треба да се читаат како пресуди. Во правна држава, постојат истраги, обвиненија, докази, одбрана и судска завршница. Но тие мора да се читаат како симптоми. Кога слични модели се појавуваат во различни сектори – здравство, спорт, локална власт, градежништво – тогаш проблемот не е само во поединецот што евентуално ја злоупотребил функцијата. Проблемот е во средината што му дозволила да поверува дека јавната функција е приватен ресурс.

Токму затоа овој текст не е хроника на неколку кривични пријави. Тој е обид да се види поголемата слика: како корупцијата се претвора во култура, како институцијата се празни од смисла и како граѓанинот полека се навикнува да живее во држава во која скандалот трае ден-два, а системот продолжува како ништо да не се случило.

Онкологија – најболната точка на јавната доверба

Случајот со поранешните директори на Клиниката за онкологија, Нино Васев и Нехат Нухи, останува еден од најтешките јавни тестови за македонското правосудство. Не само затоа што се работи за пари, туку затоа што се работи за здравје, болест и човечка ранливост. Според објавените информации, Основниот кривичен суд Скопје им го укинал притворот во замена за гаранции со хипотека на недвижен имот: 183.981 евра за Васев и 348.049 евра за Нухи, со мерки на претпазливост, меѓу кои забрана за напуштање на Скопје, месечно јавување во суд и одземање патни исправи.

Во предметот познат како „Онкологија 2“ според Обвинителството двајцата поранешни директори се гонат за злоупотреба на службената положба и овластување, измама и проневера во службата, а се наведува штета од над 2,2 милијарди денари, односно речиси 36 милиони евра. Тие на почетокот на судскиот процес се изјасниле дека не се чувствуваат виновни.

Тука мора да се биде прецизен: укинувањето притвор не значи ослободување од одговорност. Тоа е процесна одлука, не пресуда. Но јавната перцепција е друга работа. Кога случај поврзан со лекови, јавни набавки и пациенти влегува во долг правосуден коридор, секоја процесна одлука се чита низ недовербата што системот самиот ја произвел.

Здравството не е обичен сектор. Во болница граѓанинот не оди како потрошувач, туку како човек во страв. Таму државата треба да биде најчиста, најчувствителна и најодговорна. Ако токму таму се јавува сомнеж за коруптивна злоупотреба, тогаш штетата не е само буџетска. Таа е морална. Таа ја напаѓа самата претстава дека јавната институција постои за животот на човекот, а не за интересот на неколку моќни позиции.

Во тој контекст вреди да се поврзе и поширокиот уреднички став на Паноптикум за односот меѓу криминалот, институциите и политичката култура, особено во текстот „Мафијата и политиката – кога криминалот престанува да биде исклучок“, каде што корупцијата се чита не како инцидент, туку како начин на организирање на јавната моќ.

Валандово – кога и спортот станува шема

Вториот случај изгледа помал по износ, но е исклучително значаен како модел. Според објавите засновани на полициски информации, против претседателот и секретарот на Општинскиот фудбалски сојуз Валандово е поднесена кривична пријава поради основи на сомнение за „измама во службата“ и „фалсификување службена исправа“. Се наведува дека во периодот од 2021. до 2025. година регистрирале фудбалски клубови без исполнет минимален број играчи, со што се зголемувал бројот на делегати во Собранието на ФФМ, а биле креирани и записници за натпревари што, според пријавата, воопшто не се одиграле. Наведената противправна имотна корист е околу 1.350.000 денари.

На прв поглед, ова е „мал“ случај во споредба со милионските здравствени и тендерски афери. Но токму малите случаи ја покажуваат длабочината на навиката. Ако и општинскиот спорт може да се претвори во механизам за лажни записници, непостоечки натпревари и незаконски исплати, тогаш корупцијата веќе не е привилегија на големите центри на моќ. Таа е распоредена низ системот како ситна прашина: ја има во процедурата, во потписот, во печатот, во записникот, во надоместокот.

Спортот, особено локалниот би требало да биде простор на заедница, младинска енергија, фер игра и локален идентитет. Кога и таму се влегува со логика на измама, тогаш се корумпира нешто повеќе од буџетска ставка. Се корумпира чувството дека правилата важат, дека натпреварот е реален, дека победата нешто значи.

Не е случајно што јавноста сè помалку се изненадува. Корупцијата станува здодевна вест. А тоа е можеби нејзината најголема победа: да нè натера да престанеме да реагираме.

Струмица – урбанизмот како приватна врата низ јавна институција

Третиот случај доаѓа од Струмица и ја отвора старата македонска рана – градењето, доградбите, дозволите, инспекциите и легализациите. Според информациите што ги пренесоа медиумите, СВР Струмица поднел кривична пријава против две службени лица од Општина Струмица-раководителка на сектор за урбанизам и овластена градежна инспекторка поради сомнение за злоупотреба на службената положба и овластување. Се наведува дека била издадена дозвола за надградба на објект за кој претходно имало решение за отстранување, дека одобрението било издадено без проверка на релевантната документација, а првопријавената, според објавите, се потпишала и во поле предвидено за градоначалник.

Второпријавената како градежен инспектор според пријавата не предложила поништување на спорното одобрение, туку при контролен надзор констатирала дека повеќе нема неправилности, ја запрела постапката и го поништила претходното решение за отстранување. Со тоа според полицијата било овозможено легализирање на доградбата и стекнување противправна корист преку продажба на бесправно изградени станбени површини.

Овој случај е важен затоа што урбанизмот е видлива форма на корупцијата. Парите можат да исчезнат во тендерска документација, лековите во магацински и административни траги, но дивоградбата останува во просторот. Таа станува бетонски доказ дека некој имал пристап до институција, до потпис, до молк или до „снаоѓање“.

Во Македонија урбанистичкиот хаос не е само естетски проблем. Тој е политичка и морална биографија на локалната власт. Секој бесправен метар што подоцна добива хартија испраќа порака: законот не е граница, туку пречка што може да се помести. А кога службеното лице ќе стане посредник меѓу незаконитото и формално дозволеното, институцијата повеќе не го штити јавниот интерес. Таа го преведува приватниот интерес на службен јазик.

Корупцијата како навика, не како исклучок

Сите овие случаи имаат различна тежина, различна правна фаза и различен институционален контекст. Но заедничката нишка е јасна: злоупотребата не започнува секогаш со куфер пари. Понекогаш започнува со „само еден потпис“, со непобарана документација, со записник за натпревар што не постоел, со набавка што поминува затоа што никој навреме не прашал, со инспекциски надзор што гледа, ама не гледа.

Корупцијата во Македонија одамна не е само прашање на криминалистика. Таа е прашање на јавна култура. Граѓаните научија дека постои официјален пат и „вистински“ пат. Официјалниот пат е долг, скап, непредвидлив и понижувачки. „Вистинскиот“ пат води преку човек, врска, партија, услуга, молк или компензација. Така се раѓа најопасниот облик на заробена држава: онаа во која граѓанинот повеќе не верува дека законот е за сите, па почнува да бара начин да преживее покрај него.

Затоа корупцијата не ја уништува државата само финансиски. Таа ја уништува антрополошки. Го менува човекот. Го учи дека чесноста е наивност, дека процедурата е за оние без врски, дека знаењето вреди помалку од припадноста, дека јавната функција е можност за лична наплата. Кога таквата логика ќе стане нормална, државата може да има институции, закони, стратегии, комисии и европски извештаи, но да нема доверба.

И токму довербата е најскапиот украден ресурс.

Европските извештаи го гледаат она што граѓаните го живеат

Ова не е само домашен впечаток. Според Transparency International, Македонија на Индексот на перцепција на корупцијата за 2025. година има 40 поени и ранг 84 од 182 земји, без напредок во однос на претходната година. Европската комисија во својот извештај за владеење на правото за 2025 година оценува дека ризиците од корупција се високи, особено во здравството и јавните набавки, а како загриженост се наведува и влијанието на политиката врз справувањето со корупцијата.

Овие формулации звучат дипломатски, но нивната суштина е сурова: проблемот е познат, повторуван, документиран и недоволно решен. Тоа што граѓаните го чувствуваат како неправда, меѓународните извештаи го именуваат како слабост на владеењето на правото. Разликата е само во јазикот. Содржината е иста.

Паноптикум и претходно пишуваше дека корупцијата во Македонија е развоен проблем, европски проблем и проблем на граѓанската доверба. Не затоа што тоа добро звучи, туку затоа што секоја коруптивна шема ја намалува вербата дека чесниот труд може да победи. А држава во која граѓанинот не верува дека чесноста има смисла е држава што губи повеќе од пари – губи иднина.

Правдата не смее да биде спектакл

Македонската јавност често гледа почетоци: спектакуларни акции, соопштенија, приведувања, кривични пријави, прес-конференции, фотографии, политички реакции. Она што ретко го гледа е завршница. А без завршница нема правда, туку само медиумски циклус.

Токму тука е суштинскиот проблем. Државата не се мери според тоа колку често ќе објави дека „паднал“ некој. Се мери според тоа дали предметите се водат професионално, дали доказите се цврсти, дали обвиненијата се прецизни, дали судењата се разумно брзи, дали пресудите се аргументирани и дали одговорноста важи за сите, без разлика на функција, партија, бизнис или локална моќ.

Кога нема таква завршница, се случуваат две опасни работи. Прво, виновните можат да останат неказнети. Второ, невините можат да бидат јавно осудени пред да бидат правно ослободени. И двете се неправда. Затоа борбата против корупцијата не смее да биде лов на вештерки, ниту телевизиски театар. Таа мора да биде дисциплина на институциите.

Во спротивно, секој случај ќе стане само уште една епизода во националната навика на сомнежот.

Државата почнува таму каде што завршува „снаоѓањето“

Во Македонија зборот „снаоѓање“ често се користи како симпатична животна вештина. Но зад него неретко се крие цела морална ерозија. Да се „снајдеш“ може да значи да преживееш во тежок систем. Но може да значи и да го прескокнеш редот, да ја купиш услугата, да го искривиш правилото, да најдеш службеник што ќе затвори очи, да го претвориш јавниот интерес во приватна корист.

Државата почнува токму таму каде што завршува таквото „снаоѓање“. Почнува кога дозволата важи само ако е законска, кога инспекторот не е украс на процедурата, кога директорот не е феудалец, кога спортскиот записник не е фикција, кога пациентот не е ставка во набавка, кога обвинителството не калкулира, кога судот не одолговлекува, кога политичката моќ не служи како чадор.

Ниту еден од овие случаи сам по себе не ја објаснува целата корупција во Македонија. Но сите заедно покажуваат нешто поважно: корупцијата не е само таму каде што има големи пари. Таа е таму каде што јавната должност се претвора во приватна можност. Таму каде што документот ја заменува вистината. Таму каде што системот работи за оној што знае како да го сврти.

Ако Македонија сака да биде држава, а не мрежа на исклучоци, првата реформа не е само законска. Таа е морална и институционална: да стане срамно она што предолго се сметало за „нормално“.

Уредничка напомена

Во текстот се користени јавно објавени информации за предмети, обвиненија и кривични пријави. За сите лица важи презумпцијата на невиност до правосилна судска одлука. Текстот не утврдува вина, туку ги анализира јавните случаи како симптоми на поширок институционален и општествен проблем.