Струшките вечери на поезијата завршија таму каде што најприродно се слуша нивната смисла – на Мостот на поезијата во Струга, со меѓународното читање „Мостови“ и со врачувањето на највисоките фестивалски признанија. Јубилејното, 65. издание не беше само уште една свечена точка во културниот календар, туку враќање кон прашањето што овој фестивал го поставува веќе шест и пол децении: може ли поезијата, во време што брза и заборава, сè уште да биде заеднички јазик?
Одговорот барем во Струга не беше теоретски. Доаѓаше од гласовите на поетите, од присуството на домашните и странските автори, од наградите што ја поврзуваат македонската книжевна сцена со светската поезија и од самата сцена покрај Дрим, каде што зборот не звучи како протокол, туку како културна потреба. Според објавените информации, 65. издание на Струшките вечери на поезијата заврши синоќа, со „Златен венец“ за холандската поетеса Анеке Брасинга и со наградата „Браќа Миладиновци“ за Николина Андова Шопова.
„Златниот венец“ за Анеке Брасинга – признание за поезија што го поместува јазикот
Годинашната добитничка на „Златен венец“, Анеке Брасинга доаѓа од холандската книжевност, но нејзината поетика лесно се вклопува во струшката идеја за поезијата како простор на превод, допир и внатрешно движење. „Златниот венец“ не е награда што го слави само името на авторот. Тој ја препознава трајноста на поетскиот опус, неговата способност да излезе од сопствениот јазик и да биде разбран како дел од пошироката светска книжевна меморија.
На официјалната страница на фестивалот се потсетува дека Струшките вечери на поезијата започнале во 1961. година, а до 1966. година прераснале во меѓународен културен фестивал со воспоставување на наградата „Златен венец“. Токму таа линија – од локална струшка и македонска поетска меморија до светска сцена – ја прави оваа манифестација една од ретките културни институции кај нас што не се потпира само на традицијата, туку постојано ја проверува во жив контакт со современите автори.
Во таа смисла, овогодишното признание за Брасинга природно се надоврзува на претходниот паноптикумски контекст за Анеке Брасинга во Струга и поезијата како слобода што не се вклопува лесно во граници. Нејзиното присуство во Македонија не е само фестивалска чест, туку потсетување дека поезијата најсилно дејствува кога јазикот не го третира како алатка, туку како живо ткиво: кревко, подвижно, непредвидливо и отворено кон други јазици.
„Во куќата“ на Николина Андова Шопова и домашната поетска мерка
Наградата „Браќа Миладиновци“ за 2026. година ѝ беше доделена на Николина Андова Шопова за стихозбирката „Во куќата“. Ова признание, што се доделува за најдобра поетска книга на македонски јазик објавена меѓу две фестивалски изданија, има посебна тежина затоа што ја мери живата состојба на домашната поезија, а не само нејзината традиција. Според официјалната објава за изборот, во конкуренција биле 35 автори со 37 поетски книги, објавени во периодот од 1. јуни 2025. до 1. мај 2026. година.
Тоа е важен податок, не само статистички. Македонската поезија често изгледа тивка во јавниот простор, но нејзината продукција покажува дека таа не е повлечена од животот. Напротив, продолжува да пишува, да бара форма, да се преиспитува и да ја отвора куќата на јазикот за нови внатрешни гласови. Насловот „Во куќата“ во овој контекст звучи речиси симболично: поезијата повторно се враќа дома, но не за да се затвори, туку за да види што во тој дом останало живо.
На Паноптикум оваа линија веќе беше отворена преку текстот „Современото и модерното во македонската поезија“, каде што поезијата не се чита како украс на културата, туку како доказ дека еден јазик има способност да мисли сложено, интимно и историски. Токму затоа наградата „Браќа Миладиновци“ останува повеќе од фестивалско признание: таа е годишна проверка на тоа како македонскиот поетски збор дише во сопственото време.
„Мостови на Струга“ и поезијата како дебитантска храброст
Во рамките на фестивалот наградата „Мостови на Струга“, што ја доделуваат Струшките вечери на поезијата и УНЕСКО за најдобар поет-дебитант, му беше врачена на Даниел Хајндс од Обединетото Кралство за стихозбирката „Нови познати фрази“. Во истата завршна рамка наградата „Стојан Христов“ за 2026. година му беше доделена на Ибраим Џемаил – Скарабеус за книгата „Патешествие низ времиња“.
Овие признанија го покажуваат поширокиот механизам на Струшките вечери. Фестивалот не е насочен само кон веќе канонизираните имиња, туку и кон автори кои допрва влегуваат во поетската мапа. Тоа е еден од најважните начини на кои една културна институција останува жива: не само со славење на минатото, туку со ризикот да препознае идни гласови додека тие сè уште се во настанување.
Од „Зборникот“ до светската сцена: зошто Струга сè уште е повеќе од фестивал
Годинашното издание се одржа под мотото „Каде што живее поезијата“ и беше поврзано со јубилејната, 165-годишна линија од излегувањето на „Зборникот“ на браќата Миладиновци. На Паноптикум веќе пишувавме за „Зборникот на браќата Миладиновци“ како книга во која народот си го препозна гласот, а токму таа врска ја прави Струга посебна: фестивалот не е настан што стои одвоено од македонската културна меморија, туку нејзино современо продолжение.
Ако „Зборникот“ ја собра народната песна како доказ дека еден народ има глас, Струшките вечери на поезијата шест и пол децении покажуваат дека тој глас не останал затворен во архивата. Тој се преведува, се чита, се спротивставува на заборавот, влегува во разговор со други јазици и станува дел од светска поетска размена. Во тоа е најголемата сила на Струга: таа ја претвора локалната меморија во отворена сцена.
Педесетина настани, седумдесетина поети и една стара задача на културата
Уметничкиот директор на фестивалот, Мите Стефоски, оцени дека годинашното издание било успешно реализирано, со околу педесет настани и учество на значајни домашни и странски автори. Во програмата, според медиумските извештаи, учествувале околу 70 поети од Македонија и од странство, а фестивалот ја продолжил и соработката со европската платформа „Версополис“, преку која се промовираат нови важни гласови на европската поетска сцена.
Но бројките сами по себе не ја објаснуваат важноста на фестивалот. Педесет настани можат да бидат само програма, ако зад нив нема идеја. Во Струга, кога фестивалот е во својата најдобра форма, тие стануваат распоред на едно поголемо културно прашање: како да се создава публика за поезија во време кога јавниот говор е бучен, краток и често агресивен? Како да се одгледува внимание кај читателот што секојдневно е трениран да прескокнува, да скрола и да заборава?
Затоа е значајно што фестивалот размислува и за соработка со образовните институции. Поезијата не се спасува со пригодни свечености, туку со читатели. Со ученици што првпат слушаат стих без да го чувствуваат како школска обврска. Со студенти што ја препознаваат книжевноста како начин на мислење, а не само како предмет. Со публика што разбира дека културата не е настан за една вечер, туку навика на внимателност.
Мостот на поезијата како македонска слика за светот
Завршницата со „Мостови“ ја носи најсилната симболика на фестивалот. Мостот во Струга не е само сцена. Тој е слика за она што поезијата треба да го прави: да поврзува брегови што не се исти, јазици што не се идентични, искуства што не се преведуваат лесно, но сепак бараат заеднички слух.
Во време кога светот повторно се затвора во стравови, идентитетски нервози и груби јавни говори, поезијата изгледа кревка. Но токму таа кревкост е нејзината сила. Поезијата не заповеда, не мобилизира, не манипулира со маси. Таа бара човек што ќе застане, ќе слушне и ќе го прими зборот како нешто што не мора веднаш да се потроши.
Струга затоа не е само град во кој завршува фестивалот. Таа е место каде што Македонија, преку поезијата, сè уште може да зборува со светот без да се намалува себеси. Не со политички шум, не со културна самодоволност, туку со стих, превод, глас и присуство. Во тоа е тивката, но длабока победа на 65. Струшки вечери на поезијата: што повторно покажаа дека зборот, кога е точен и човечки, не мора да биде гласен за да одекне.
