Во Брисел повторно се отвори старата, но сè уште нерешена европска тема: дали Западен Балкан конечно ќе добие јасна политичка траекторија кон Европската Унија или ќе остане во бескрајниот простор меѓу ветувањето и условувањето. Еврокомесарката за проширување Марта Кос, пред денешната седница на министрите за надворешни работи на ЕУ, порача дека во Унијата има место за сите држави од Западен Балкан и дека очекува тие цврсто да останат на европскиот пат.
Пораката не доаѓа во празен политички простор. Таа се совпаѓа со состанокот на Советот за надворешни работи на ЕУ денеска, на кој една од темите се односите на Унијата со Западен Балкан, безбедноста, одбраната и последиците од пошироките геополитички потреси. Според Советот на Европската Унија, состанокот се одржува во контекст на поширока надворешнополитичка агенда, а присуството на Кос ја прави темата за проширувањето дел од пошироката европска безбедносна слика.
Пораката на Кос: проширувањето како политичка и безбедносна потреба
Марта Кос не зборува само за класично проширување, туку и за постепено приближување на земјите кандидати до конкретни европски политики. Таа посочува дека се разговара за можноста за постепено пристапување, не само преку единствениот пазар, туку и преку соработка во одбраната. Тоа е важна промена во јазикот на Брисел: проширувањето повеќе не се третира само како административен процес со поглавја, извештаи и услови, туку и како прашање на стабилност, отпорност и геополитичко позиционирање.
Таквиот пристап се надоврзува на Планот за раст за Западен Балкан, преку кој ЕУ предвидува финансиска рамка од 6 милијарди евра за периодот 2024-2027 година, составена од грантови и поволни заеми, условени со реформи. Планот формално треба да го забрза економското приближување на регионот кон ЕУ, но неговата суштина е подлабока: ако полноправното членство доаѓа бавно, тогаш барем дел од придобивките, правилата и пазарната интеграција треба да станат достапни порано. :contentReference[oaicite:3]{index=3}
Косово како тест за кредибилитетот на европската политика
Во регионален контекст, особено значајна е најавата дека Кос ќе ја реализира својата прва посета на Косово на 15. мај. Ова ќе биде нејзина прва посета на Приштина откако ја презеде функцијата еврокомесар за проширување на 1. декември 2024. година. Таа доаѓа по период во кој Косово се соочуваше со институционална и политичка неизвесност, но и по сигналите дека Брисел сака повторно да го придвижи разговорот за реформите и за користењето на средствата од Планот за раст.
Косово останува едно од најсложените прашања во европската политика кон регионот. Пет членки на ЕУ – Грција, Шпанија, Романија, Словачка и Кипар – не ја признаваат неговата независност, што директно ја усложнува европската перспектива на Приштина. Затоа и посетата на Кос не е само дипломатски гест, туку проверка дали ЕУ може да води политика на интеграција и таму каде што самата Унија нема целосен внатрешен консензус.
Македонската порака: да се прекине билатерализацијата на европските критериуми
Од македонска перспектива, клучна е пораката на министерот за надворешни работи Тимчо Муцунски, кој од Брисел оцени дека е потребно да се излезе од логиката на билатерализација на пристапните критериуми. Муцунски побара земјите членки да го засилат ангажманот не само во процесот на проширување, туку и во безбедноста, одбраната, економијата, трговијата, енергетската безбедност, храната и дигитализацијата.
Оваа позиција ја допира најчувствителната точка на македонскиот европски пат: кога пристапниот процес, наместо да се темели на јасни европски стандарди, станува заложник на билатерални барања, тогаш довербата во целата архитектура на проширувањето почнува да се троши. Македонија не бара укинување на реформите, туку предвидливост на правилата. Тоа е суштината на дебатата: европскиот пат мора да биде строг, но не смее да биде произволен.
Во Советот на ЕУ било разговарано за односите меѓу ЕУ и Западен Балкан, со акцент на надворешната, безбедносната и одбранбената политика, руската агресија врз Украина и регионалните последици од глобалните случувања. Муцунски ја нагласил определбата Македонија да биде доверлив партнер на ЕУ во справувањето со геополитичките предизвици и да продолжи со усогласување со Заедничката надворешна и безбедносна политика на Унијата. }
Западен Балкан меѓу ветување, замор и нова геополитичка нужност
Проблемот на Западен Балкан одамна не е само во тоа дали регионот сака во ЕУ. Проблемот е што европската перспектива предолго живее како политичка формула, а премалку како видлива промена во секојдневието на граѓаните. Затоа зборовите на Марта Кос ќе имаат тежина само ако зад нив следи предвидлив процес, побрза интеграција во конкретни европски политики и јасно одвојување на реформските критериуми од билатералните блокади.
Европската Унија денес не може да го гледа Западен Балкан како периферија што може бесконечно да чека. Во време на војна во Украина, безбедносни ризици, економски притисоци и натпревар на влијанија, регионот станува дел од европската внатрешна стабилност. Ако ЕУ навистина има место за сите земји од Западен Балкан, тогаш тоа место мора да се дефинира со јасни правила, реални рокови и политичка храброст – и од Брисел, и од самите земји кандидати.
Што значи ова за Македонија
За Македонија оваа дебата не е апстрактна. Таа е директно поврзана со прашањето дали европската интеграција ќе остане стратешка цел со реална перспектива или ќе се претвори во хронично одложување. Пораката на Кос ја отвора вратата кон оптимизам, но пораката на Муцунски потсетува на условот без кој тој оптимизам нема да биде доволен: пристапниот процес мора повторно да стане европски процес, а не збир од национални вета и билатерални услови.
Тука се наоѓа вистинската мерка на кредибилитетот. Не во уште една декларација дека регионот припаѓа во ЕУ, туку во тоа дали Унијата ќе покаже дека знае да го претвори тоа припаѓање во политичка, економска и институционална реалност.
