Премиерот Христијан Мицкоски јавно го покани новиот бугарски премиер Румен Радев на средба, отворајќи можност за разговор „на сите теми“ во момент кога Софија доби нова влада, а македонско-бугарските односи остануваат една од најчувствителните точки на македонската европска перспектива. Сепак, поканата не дојде како чист дипломатски гест. Таа беше придружена со остар внатрешнополитички напад врз СДСМ, што уште еднаш покажа дека спорот со Бугарија кај нас речиси никогаш не е само надворешнополитичко прашање – туку и домашна битка за тоа кој има право да зборува во име на националниот интерес.
Мицкоски изјави дека веќе му честитал на Радев по победата и дека не гледа причина зошто да не го покани на средба. Премиерот очекува со новата бугарска влада да се разговара за прашањата што треба да се разговараат, но не е голем оптимист дека брзо ќе има подобрување на односите.
Покана во тежок дипломатски момент
Контекстот е важен. Бугарскиот парламент ја изгласа новата влада предводена од Румен Радев, поранешен претседател на Бугарија и лидер на Прогресивна Бугарија. Според Associated Press, Радев беше одобрен за премиер со 124 гласа „за“, 70 „против“ и 36 воздржани, во обид да се стави крај на подолгата политичка нестабилност во Бугарија. Reuters претходно објави дека неговата партија освоила силна позиција по изборите на 19 април, што овозможи формирање влада без класична коалициска зависност.
Тоа значи дека Мицкоски не испраќа покана во празен простор, туку кон Софија што штотуку доби политичка вертикала. Во таков момент дипломатскиот потег може да биде рационален: ако односите се блокирани, разговарањето не е отстапка, туку основна алатка на политиката. Прашањето е дали разговорот ќе биде вистински обид за придвижување или само нова сцена за веќе познатите позиции.
Македонско-бугарскиот спор одамна ја надмина рамката на билатерална непријатност. Тој стана услов, филтер, нерв и симбол во македонскиот европски пат. Затоа секоја средба со Софија се чита двојно: како дипломатска можност и како домашен политички тест.
Остра реторика кон опозицијата
Најконтроверзниот дел од настапот на Мицкоски не беше самата покана, туку јазикот со кој ја коментираше улогата на СДСМ. Тој рече дека не очекува подобрување на односите додека, како што наведе, има луѓе од опозицијата кои „коленичат“ и ги „распродаваат македонските национални интереси“. Во повеќе медиумски извештаи е пренесена и неговата погрдна формулација за СДСМ, што го помести фокусот од можната средба со Радев кон домашната политичка жестина.
Тука се гледа старата македонска слабост: кога станува збор за Бугарија, државната стратегија речиси секогаш се меша со партиска пресметка. Наместо да се изгради минимум заедничка рамка – што е неприкосновен идентитетски интерес, што е преговарачка техника, што е европска обврска, што е дипломатска црвена линија – јавноста повторно добива речник на обвинувања. Таквиот речник може да мобилизира партиска база, но ретко создава простор за мудра надворешна политика.
СДСМ, пак, упати честитка до новата влада во Софија и изрази надеж за конструктивен пристап, истовремено критикувајќи ја власта дека го блокира европскиот пат на Македонија. ВМРО-ДПМНЕ возврати со обвинувања дека опозицијата се обидува да му се допадне на Радев и да го наклевети Мицкоски. Така, уште пред евентуалната средба, домашниот терен веќе беше поставен како судир на патриотизми.
Разговор „на сите теми“ – но кои теми се навистина можни?
Формулацијата дека може да се разговара „на сите теми“ звучи дипломатски широко, но зад неа стои тесен простор. Во односите со Бугарија се вкрстуваат уставните измени, европската преговарачка рамка, историската комисија, говорот на омраза, правата на заедниците, јазикот, идентитетот и довербата што со години се троши побрзо отколку што се гради.
Мицкоски тврди дека не рекол дека очекува влошување, туку дека не очекува подобрување. Тоа е нијанса што политички значи многу. Таа остава отворена врата за средба, но истовремено ја намалува јавната цена ако ништо не се помести. Со други зборови, поканата до Радев е дипломатска, но очекувањата се контролирани.
Од бугарска страна, новата влада на Радев ќе биде внимателно следена и во Брисел. Радев доаѓа по изборна победа што ја прекинува долгата политичка нестабилност во Бугарија, но и дека неговите ставови ќе бидат внимателно набљудувани поради чувствителните прашања во европската и регионалната политика. За Македонија тоа значи дека Софија можеби добива постабилен соговорник, но не нужно и полесен соговорник.
Добрососедство без домашна зрелост е половина политика
Добрососедството не се гради само со посети, телефонски честитки и протоколарни фотографии. Се гради со јасна стратегија, со внатрешен консензус за главните национални позиции и со дисциплиниран јазик во јавноста. Политичар може да биде остар, но државник мора да знае кога острината станува товар за државата.
Мицкоски има право да бара разговор со Радев. Тоа е нормален, па дури и неопходен чекор. Но ако тој разговор однапред се опкружи со домашни навреди, тогаш надворешната политика повторно се претвора во продолжение на партиската сцена. А токму тоа со години ја слабее македонската позиција: не само притисокот однадвор, туку и неможноста дома да се разговара со студена глава.
Македонија не може да избега од разговор со Бугарија. Но може да избере како ќе влезе во тој разговор – како држава што знае што брани, што може да понуди и што не смее да прифати, или како политичка арена во која секој дипломатски потег прво се мери според партиска корист.
Средбата како тест, не како решение
Ако Радев ја прифати поканата, средбата нема магично да ги реши отворените прашања. Но може да покаже дали двете страни имаат волја барем да го намалат политичкиот шум. Во оваа фаза и тоа не е малку. По години блокади, условувања, обвинувања и меѓусебно недоверба, првиот реален успех можеби би бил разговорот да не се претвори во уште една криза.
Но најважниот тест ќе биде дома. Дали власта и опозицијата ќе продолжат да го користат спорот со Бугарија како оружје за меѓусебно делегитимирање, или конечно ќе се обидат да изградат минимум државна рамка? Без тоа, секој разговор со Софија ќе биде половичен: надвор ќе се зборува за добрососедство, а дома ќе се произведува недоверба.
Поканата до Радев затоа е повеќе од дипломатски гест. Таа е огледало. Во него се гледаат и можноста за разговор и немоќта да се излезе од домашната политичка суровост. А Македонија, ако сака да напредува, ќе мора да научи дека националниот интерес не се брани најгласно, туку најпаметно.
