Кревка пауза во војна што никогаш целосно не запре

Ормутскиот Теснец повторно стана точката на која светската политика ја мери температурата на војната. Според извештаите од вчера и денеска, САД и Иран разменија оган во еден од најчувствителните морски коридори на планетата, а Обединетите Арапски Емирати пријавија нови воздушни закани од иранска страна. На хартија, примирјето меѓу Вашингтон и Техеран сè уште не е прогласено за мртво. На море, сепак, неговата слабост веќе се гледа низ ракети, дронови, брзи чамци и предупредувања кон нафтените центри во Заливот.

Според официјалното соопштение на американската Централна команда – CENTCOM, ирански сили на 7, мај лансирале повеќе ракети, дронови и мали пловила кон три американски разурнувачи – USS Truxtun, USS Rafael Peralta и USS Mason – додека тие минувале низ Ормускиот Теснец кон Оманскиот Залив. CENTCOM тврди дека ниту еден американски воен објект не бил погоден и дека американските сили одговориле со удари врз ирански лансирни позиции, командни центри и разузнавачко-надзорни јазли.

Две верзии за ист судир

Вашингтон го претставува инцидентот како одбранбена реакција на „неиспровоциран“ ирански напад. Техеран, пак, ја врти приказната во спротивна насока: иранската воена команда тврди дека САД го прекршиле примирјето со напади врз ирански танкер, друг брод и цивилни подрачја на островот Кешм и крајбрежјето околу Ормутскиот Теснец. Иранските медиуми објавија дека иранските сили возвратиле врз американски пловни објекти источно од теснецот и јужно од пристаништето Чабахар, додека CENTCOM негира дека американски бродови претрпеле штета.

Токму таа двојна слика е суштината на новата криза. Едната страна зборува за самоодбрана, другата за прекршено примирје. Едната тврди дека спречила напад, другата дека одговорила на агресија. Во меѓувреме, морскиот простор што го поврзува Персискиот Залив со отворените води останува заложник на воени соопштенија, политички пораки и економски нервози. Според Reuters, примирјето формално трае од почетокот на април, но САД и Иран веќе неколкупати размениле оган откако било најавено.

Трамп уверува дека примирјето не е прекинато

Американскиот претседател Доналд Трамп изјави дека трите американски разурнувачи успешно излегле од Ормускиот Теснец „под оган“ и дека на нив не им била нанесена штета, додека иранските напаѓачи претрпеле голема штета. Подоцна, тој пред новинарите тврдеше дека примирјето сè уште е во сила и се обиде да ја намали тежината на размената на оган.

Но дипломатскиот јазик тешко ја прикрива реалноста: кога разурнувачи, ракети, дронови и брзи чамци влегуваат во ист кадар, примирјето веќе не е политички договор, туку дневен ризик. Токму затоа најновата ескалација не е само уште еден инцидент во долгата низа судири меѓу САД и Иран. Таа е предупредување дека привремената пауза може да се распадне и без формална објава.

Обединетите Арапски Емирати како нова линија на притисок

Кризата дополнително се прошири со извештаите дека Обединетите Арапски Емирати повторно биле цел на ирански ракетни и беспилотни напади. Reuters јави дека ОАЕ се соочиле со нов воздушен напад, додека деталите сè уште се ограничени. Во претходните денови Иран, според меѓународните извештаи, гаѓал цели во земји од Заливот што домаќинуваат американски воени бази или имаат клучна улога во енергетската и логистичката инфраструктура на регионот.

Особено чувствителна точка е Фуџаира – пристаниште и енергетски јазол што им овозможува на Емиратите да го заобиколат теснецот во дел од нафтениот транспорт. Ако заканите кон ОАЕ продолжат, кризата веќе нема да биде само американско-ирански судир, туку регионална игра со повеќе фронтови: море, воздух, нафтена инфраструктура, воени бази и дипломатски посредници.

Зошто Ормускиот Теснец е повеќе од географија

Ормутскиот Теснец не е само тесен морски премин. Тој е економска артерија. Низ него минува значаен дел од светскиот проток на нафта и течен природен гас, па секое затворање, блокада или воена закана веднаш се претвора во прашање за цените на енергенсите, инфлацијата, транспортот и берзите. Reuters објави дека по најновите судири цената на Brent нафтата се искачила над 100 долари за барел, што покажува колку брзо локален воен инцидент станува глобален економски сигнал.

Во таа смисла, Ормускиот Теснец е една од оние географски точки каде што војната никогаш не останува локална. Таму секој проектил има поширока цена. Секој дрон може да стане аргумент на пазарите. Секој брод што чека премин станува дел од глобалната неизвесност.

Дипломатија под оган

Најновата размена на оган доаѓа во момент кога Вашингтон очекува одговор од Техеран на американски предлог за формално запирање на конфликтот. Според Reuters, предлогот би ја прекинал војната, но засега не ги решава најтешките прашања, меѓу кои и иранската нуклеарна програма и повторното отворање на Ормускиот Теснец.

Тоа е најопасниот вид дипломатија: преговори што се водат додека оружјето сè уште зборува. Во таква атмосфера, секоја страна сака да влезе во разговорите со посилна позиција, а секој инцидент може да биде претворен во доказ дека другата страна не е искрена. Оттука, опасноста не е само во намерната ескалација, туку и во погрешното читање на сигналите.

Заклучок

Судирот во Ормускиот Теснец не мора веднаш да значи враќање во целосна војна. Но покажува дека примирјето меѓу САД и Иран не е мир, туку привремена конструкција поставена врз нестабилен терен. Војната може да мирува на хартија, а сепак да се движи низ море, дронови, танкери, бази и политички пораки.

Затоа најважното прашање сега не е само кој прв пукал, туку дали двете страни сè уште имаат доволно контрола врз сопствените потези. Кога Ормускиот Теснец се претвора во сцена на демонстрација на сила, светот не гледа далечна регионална криза. Гледа точка на која една искра може да ја поскапи енергијата, да ги прекине трговските рути и повторно да ја турне дипломатијата зад чадот од оружјето.