Парадата на Денот на победата во Москва никогаш не била само воена церемонија. Таа е ритуал на државна меморија, политичка порака и внимателно режирана слика за тоа како Русија сака да се гледа себеси пред светот: како наследник на победата над нацизмот, како чувар на огромната советска жртва, како сила што не дозволува нејзината историја да биде допрена без одговор.
Токму затоа секоја парада на Црвениот плоштад зборува и за времето во кое се одржува. Денеска Москва ја одбележува 81-годишнината од победата над нацистичка Германија во Втората светска војна. Во атмосфера што е далеку од едноставна свеченост. Според Reuters и AP, парадата е значително намалена, без тенкови, ракети и тешка воена техника на калдрмата на Црвениот плоштад, со засилени безбедносни мерки и под сенката на војната во Украина.
Победа што ја носи тежината на милиони мртви
За Русија 9-ти Мај не е обичен празник. Тој е една од централните точки на националната самосвест. Советската победа над нацизмот е платена со страшна цена – околу 27 милиони советски граѓани загинале во војната. Меѓу нив и многу Украинци, Белоруси, Руси и припадници на други народи на поранешниот Советски Сојуз. Затоа овој датум има длабока човечка и историска тежина, која не може да се сведе на актуелна политика или дневна пропаганда.
Во таа меморија има вистинска болка. Има семејни фотографии, исчезнати синови, глад, опсадени градови, изгорени села, фронтови што ја промениле судбината на Европа. Во својата најчиста смисла Денот на победата е ден на благодарност кон оние што се бореле против најсмртоносната идеологија на 20. век.
Меѓутоа, меморијата станува опасна кога од спомен се претвора во инструмент. Кога жртвата се користи не за да ја заштити човечноста, туку за да ја оправда моќта. Кога победата над фашизмот се претвора во политички капитал што може да се троши за секоја нова мобилизација, секое ново непријателство, секоја нова поделба на светот на „наши“ и „нивни“.
Црвениот плоштад како политичка сцена
Парадата во Москва со години беше визуелен јазик на државна сила. Тенкови, ракетни системи, маршеви, авиони, воени оркестри, ветерани, знамиња и прецизна кореографија – сето тоа создаваше впечаток на континуитет меѓу 1945. година и современата руска држава. Владимир Путин, кој повеќе од четврт век е во врвот на руската власт, често го користел Денот на победата за да ја нагласи воената моќ, националното единство и сопствената политичка централност.
Токму затоа намалувањето на парадата годинава има симболична тежина. Кога на Црвениот плоштад нема тенкови и ракетни системи, тоа не е само техничка промена во програмата. Тоа е пукнатина во сликата. Официјалното објаснување се повикува на „оперативната ситуација“ и на ризици од украински напади, а Москва воведе засилени безбедносни мерки. Јасно е дека војната во Украина влезе во самата режија на Денот на победата.
Парадата што некогаш требаше да покаже недопрена сила, годинава повеќе зборуваше за ограничување, страв и претпазливост. Во тоа има силна историска иронија: празникот што треба да ја потврди непобедливоста на државата се одржуваше со видлива свест дека и најсилната симболика мора да се приспособи на реалноста.
Војната во Украина како сенка врз празникот
Ниту една современа московска парада не може да се гледа надвор од војната во Украина. Русија ја започна целосната инвазија во 2022. година, а повеќе од четири години подоцна конфликтот останува најкрвавата европска војна по Втората светска војна. Reuters објави дека годинашната парада се одржува во услови на американски посредуван тридневен прекин на огнот од 9. до 11. мај, со најавена размена на по 1.000 затвореници од двете страни, иако Москва и Киев меѓусебно се обвинуваа за претходни прекршувања на примирјата.
Таа сенка не е само воена. Таа е морална. Како да се слави победа над агресијата додека Европа повторно гледа разурнати градови, бегалци, ровови, мобилизации и бескрајни списоци на загинати? Како да се зборува за антифашистичко наследство кога јазикот на војната повторно станува јазик на судбина, историја и „нужност“?
Русија има право да ја памети својата жртва. Никој сериозен не може да ја избрише улогата на Црвената армија во поразот на нацизмот. Но правото на меморија не е празен чек за современа политика. Напротив, колку е поголема историската жртва, толку е поголема обврската таа да не се употребува како маска за нова болка.
Парадата како театар на државата
Секоја парада е театар. Не во смисла на лага, туку во смисла на избрана сцена, избран кадар, избрана порака. Во Москва, тој театар е особено силен затоа што Црвениот плоштад не е обичен простор. Тој е срце на руската историска претстава: Кремљ, мавзолејот на Ленин, куполите на Свети Василиј, каменот, знамињата, маршот, тишината пред говорот.
Таму државата не зборува само со зборови, туку со форма. Со движење. Со дисциплина. Со лица на војници што чекорат во ист ритам. Со авиони што ја пресекуваат небото. Со ветерани што ја носат тежината на векот. Со лидер што стои во центарот на сликата и ја поврзува историјата со сегашноста.
Токму во таквиот театар највидливи се отсуствата. Отсуството на тешка техника годинава кажуваше речиси исто толку колку и присуството на војниците. Понекогаш симболот најгласно зборува преку тоа што го нема.
Помеѓу сеќавање и мит
Проблемот со големите државни празници не е во тоа што тие создаваат заедничка меморија. Народите имаат потреба од таква меморија. Без неа, историјата се распаѓа во приватни спомени и политички расправии. Проблемот почнува кога меморијата станува мит што не смее да се преиспита.
Митот бара едноставност. Историјата бара сложеност. Митот бара чисти улоги. Историјата знае дека војните се составени од херојство и злосторство, жртва и пропаганда, правда и интерес, народна болка и државна манипулација. Денот на победата е историски моќен токму затоа што ја носи победата над реално зло. Но кога таа победа се користи како вечен доказ за морална непогрешливост, таа почнува да ја губи својата најдлабока смисла.
Антифашизмот не е само победа од минатото. Тој е принцип што мора да се проверува во сегашноста. Не во говорите, туку во односот кон животот, слободата, вистината, другиот народ, критичката мисла и границата меѓу патриотизмот и агресијата.
Што навистина покажува Москва на 9-ти Мај?
Москва сака да покаже континуитет: од 1945. година до денес, од победата над Хитлер до современата руска држава, од советската жртва до денешната геополитичка самоувереност. Но, 2026. година покажува и нешто друго – дека историјата не може целосно да се контролира со церемонија.
Парадата може да биде прецизна, но светот околу неа е хаотичен. Говорот може да биде силен, но војната поставува прашања што не исчезнуваат со аплауз. Знамињата можат да се веат високо, но под нив останува дилемата дали победата над злото од минатото се користи за одбрана на мирот или за мобилизација на нови конфликти.
Токму затоа парадата на Денот на победата во Москва треба да се гледа двојно. Со почит кон историската жртва и со трезвеност кон современата политичка употреба на таа жртва. Без потсмев кон болката на народите што ја понеле Втората светска војна, но и без слепило пред фактот дека меморијата може да стане најмоќното оружје на власта.
Победата како обврска, не како дозвола
Вистинската големина на победата над фашизмот не е во тоа што може бескрајно да се слави. Таа е во тоа што треба постојано да обврзува. Да обврзува на мир, на воздржаност, на чесно сеќавање, на отпор кон лагата, на одбивање на секоја идеологија што го претвора човекот во средство.
Парадата во Москва останува еден од најсилните симболи на 9-ти Мај. Во 2026. година таа изгледа помалку како демонстрација на недопирлива моќ, а повеќе како огледало на една држава што сака да ја задржи големата историска сцена додека сегашноста ја притиска од сите страни.
Историјата не им припаѓа само на оние што маршираат пред трибините. Таа им припаѓа и на мртвите, и на преживеаните, и на оние што денес плаќаат цена за одлуки донесени во име на големи зборови. Затоа Денот на победата треба да остане ден на сеќавање, но и ден на прашање: дали победата над фашизмот ја чуваме како морален темел или ја претвораме во сцена на моќ?
Одговорот не го дава парадата. Го дава начинот на кој државите се однесуваат кога ќе заврши маршот.
