На 6 мај 1991 година, во Сплит, беше убиен Сашко Гешовски од Кавадарци – деветнаесетгодишен регрут на ЈНА, момче што ја служеше војската во време кога Југославија веќе пукаше однатре, но многумина сè уште се надеваа дека војната може да се избегне. Тој стражарел пред командата на Военопоморската област во Сплит за време на масовни демонстрации против присуството на ЈНА. Во немирите бил ранет и уште еден Македонец, регрутот Тони Стојчев.
Смртта на Гешовски остана една од најболните македонски точки од почетокот на југословенскиот распад. Не само затоа што загина млад човек, туку затоа што загина како војник испратен во туѓа политичка криза, во униформа на држава што веќе престануваше да постои. Неговата смрт и денес не е целосно разјаснета: постојат спротивставени верзии за тоа од каде дошол фаталниот куршум и кој е одговорен за убиството.
Денот кога војната престана да биде далечна можност
Демонстрациите во Сплит на 6 мај 1991 година биле организирани во атмосфера на сè поголема национална и политичка напнатост. Барањата биле насочени против ЈНА, во контекст на тогашната криза околу хрватското село Киево и поширокиот судир што се развиваше меѓу хрватските власти, ЈНА и српските бунтовнички структури. Пред зградата Бановина, каде што се наоѓала командата на Военопоморската област, биле распоредени и оклопни возила, што дополнително ја вжештило ситуацијата.
Во такви моменти, историјата не ги прашува младите луѓе дали се подготвени да станат нејзини жртви. Сашко Гешовски не бил политичар, не бил командант, не бил идеолог. Бил регрут. Деветнаесетгодишник. Момче од Кавадарци, кое требало да се врати дома, а не да стане симбол на почетокот на една крвава епоха.
Затоа неговото име не смее да се користи за нова омраза, туку за паметење. Одговорноста за убиство е конкретна, човечка, правна и политичка – не колективна. Не може и не смее цел народ да се сведува на толпа, ниту мнозинство граѓани да се прогласува за носител на усташки идеали. Но исто така не смее да се премолчи дека националистичката еуфорија, екстремизмот и политичкото труење на јавноста создадоа атмосфера во која животот на еден млад војник стана лесно потрошлив.
Мистерија што ја преживеа државата што ја создаде
По смртта на Гешовски никогаш не беше јавно утврден конечен одговор за тоа кој пукал. Според БИРН, луѓето што биле сведоци на настанот и денес даваат различни и спротивставени верзии. ЈНА уапсила четворица демонстранти, на кои им се судело пред воен суд во Сараево, но тие подоцна биле ослободени како дел од размена на затвореници. Истрага покренало и јавното обвинителство во Сплит, но во септември 1991 година се откажало од случајот поради недостиг на докази.
Токму таа неразјаснетост ја прави приказната уште потешка. Смртта на млад човек не добила судска завршница. Родителите, семејството, Кавадарци и Македонија останале со болка, но без јасен одговор. А кога нема вистина, празнината ја пополнуваат митови, гнев, политички интерпретации и историски горчини.
Во 2024 година беше најавено дека во Сплит ќе биде поставена спомен-плоча за Сашко Гешовски на зградата пред која бил убиен. Според објавениот предлог, на плочата треба да стои дека Сашко Гешовски од Кавадарци, роден на 31 октомври 1971 година, несреќно загинал во Сплит на 6 мај 1991 година.
Македонската болка и распадот на една илузија
За Македонија убиството на Сашко Гешовски беше повеќе од вест од Хрватска. Тоа беше шок што ја погоди јавноста во момент кога македонските семејства сè уште ги испраќаа своите деца во ЈНА, верувајќи дека служат војска, а не дека ќе бидат вовлечени во војна што не е нивна. По неговата смрт, во Скопје и во Македонија се одржаа протести на кои родителите бараа македонските регрути да се вратат дома и да не бидат испраќани во туѓи судири.
Тоа беше момент на будење. Смртта на Гешовски ја соблече последната илузија дека распадот на Југославија ќе биде само политичка расправа, уставна криза или партиско надмудрување. Куршумот во Сплит покажа дека младите луѓе можат да платат со живот за големите идеи на оние што никогаш не стојат на стража.
Во таа смисла, Сашко Гешовски останува симбол на една генерација што беше фрлена меѓу знамиња, митови и распаднати државни конструкции. Тој не ја избра историјата што го однесе. Таа го избра него – неправедно, сурово и прерано.
Паметник не само за еден војник, туку за бесмислата на војната
Денес, кога се споменува неговото име, најважно е да не се повтори грешката на времето во кое загина. Ако тогаш национализмот ги претвораше луѓето во непријатели пред да ги види како луѓе, денес паметењето мора да го направи спротивното: да го врати човекот пред идеологијата.
Сашко Гешовски беше Македонец, кавадарчанец, син, регрут, деветнаесетгодишно момче. Не беше историска фуснота. Не беше бројка. Не беше пропаганден материјал. Беше човек чиј живот беше прекинат во момент кога Балканот почна да го губи разумот.
Затоа 6 мај не треба да биде ден за нова омраза, туку ден за тешко, достоинствено паметење. Да се каже вистината колку што е позната. Да се признае дека случајот остана неразјаснет. Да се именува национализмот како отров. Да се одбие колективната вина. И да се запомни дека секоја војна, пред да стане историја, најпрво станува мајчина болка, празно место на семејната маса и фотографија на млад човек што никогаш не остарел.
Сашко Гешовски од Кавадарци останува токму таква фотографија во македонската меморија – тивка, болна и предупредувачка. А најмалку што може да направи историјата, ако веќе не го заштитила додека бил жив, е да не дозволи неговата смрт да биде злоупотребена за истата омраза што го однесе.
