9-ти мај е еден од оние датуми што не трпат лесно читање. Тој е ден за венци, говори и протоколарни фотографии, но пред сѐ  е датум во кој Европа стои пред сопствената совест: прво како континент што преживеал војна, логори, разурнати градови и идеологија на смртта, а потоа како континент што се обидел од урнатините да изгради политичка идеја заснована врз мир, соработка и достоинство.

Затоа Денот на победата над фашизмот и Денот на Европа не треба да се гледаат како две одвоени календарски белешки што случајно се допираат на истиот датум. Тие се две лица на истата историска лекција. Едното нè потсетува што се случува кога човекот се претвора во број, соседот во непријател, државата во машина за насилство. Другото нè прашува дали сме научиле доволно за да не ја повториме истата темнина во нови, попристојно спакувани облици.

Денеска, 9. мај 2026. година, во дворот на Владата на Македонија ќе се одржи свечена церемонија под слоганот „Победа, принципи и вредност“. Според најавите, премиерот Христијан Мицкоски ќе положи свежо цвеќе пред споменикот „Ослободители на Скопје“, по што е предвидено негово пригодно обраќање пред присутните.

Победата што не смее да стане навика

Кога се зборува за победата над фашизмот, најголемата опасност е таа да се претвори во удобна историска навика. Да се каже „победивме“ и потоа да се заборави колку скапо била платена таа реченица. Европа не се разбудила слободна затоа што слободата била природен тек на историјата. Се разбудила слободна затоа што милиони луѓе се спротивставиле на систем кој сакал да ја поништи самата идеја за човекова еднаквост.

На 8. мај 1945. година, со капитулацијата на нацистичка Германија, беше означен крајот на Втората светска војна во Европа; во делови од Источна Европа и во поранешниот советски простор победата традиционално се одбележува на 9 мај, поради временската разлика и моментот на стапување во сила на капитулацијата.

Меѓутоа, антифашизмот не е само историска архива. Тој е морален критериум. Неговата суштина не се исцрпува со тоа кој каде стоел во 1945 година, туку продолжува во прашањето како денес се однесуваме кон човекот што е различен, послаб, помалоброен, политички непожелен, етнички, верски, јазично или социјално друг. Фашизмот не започнува секогаш со униформа. Понекогаш започнува со презир, со навика да се понижува, со тивка согласност дека некои луѓе вредат помалку.

Затоа венецот пред споменик не е доволен ако зад него нема жива одбрана на вредностите за кои тој споменик постои. Да се оддаде почит на „Ослободители на Скопје“ значи да се прифати дека слободата не била подарена, туку освоена; дека државноста не е административен печат, туку историски долг; дека Македонија има свој антифашистички темел кој не смее да се релативизира според дневнополитички потреби.

Европа како одговор на војната

Денот на Европа, пак, ја носи другата половина од оваа приказна. На 9. мај 1950. година, францускиот министер за надворешни работи Робер Шуман го претстави планот за продлабочена европска соработка, познат како Шуманова декларација. Таа предложи заедничко управување со производството на јаглен и челик – токму материјалите со кои претходно се хранеа воените машини – и со тоа го отвори патот кон европската интеграција и денешната Европска унија.

Во таа идеја има нешто историски трезвено и длабоко човечко: мирот не се гради само со убави зборови, туку со институции, економска зависност, правила, заеднички интереси и механизми што ја прават војната не само неморална, туку и практично бесмислена. Европа, во најдобрата своја смисла, не е географија. Таа е обид старите непријатели да се врзат во систем во кој компромисот ќе биде поевтин од омразата, а соработката посилна од одмаздата.

Денес, кога Европската комисија го одбележува Денот на Европа како ден на единство, мир и заеднички напредок, тоа звучи речиси едноставно. Но зад таа едноставност стои најтешката лекција на 20. век: Европа не смее повторно да стане континент што премногу доцна го препознава злото.

Македонската мерка на 9-ти Мај

За Македонија 9-ти Мај има посебна тежина. Ние не сме надворешни набљудувачи на европската драма. Македонската антифашистичка борба е дел од нашата државна и историска меморија. Во неа има жртва, достоинство, идеја за слобода и стремеж кон сопствен политички субјективитет. Токму затоа овој датум не може да биде само европски увоз или дипломатски протокол.

Кога Владата денеска организира церемонија под слоганот „Победа, принципи и вредност“, самата формулација отвора добро прашање: кои принципи и кои вредности? Победата над фашизмот е јасна историска точка. А вредностите што произлегуваат од неа се проверуваат секој ден – во институциите, во судството, во образованието, во медиумите, во односот кон корупцијата, кон сиромаштијата, кон говорот на омраза, кон граѓанинот што нема моќ.

Европа е членство, преговарачка рамка, фондови и начин на владеење. Таа е прашање дали институциите му служат на човекот или човекот постојано треба да се снаоѓа околу институциите. Таа е прашање дали законот важи еднакво, дали јавниот интерес е посилен од партискиот, дали достоинството на граѓанинот е реална вредност или празна реченица во свечен говор.

Меѓу меморијата и сегашноста

Секоја генерација има своја форма на антифашизам. За генерацијата што ја живеела војната, тоа било прашање на оружје, живот и смрт. За денешната генерација, тоа е прашање на отпор кон нормализацијата на омразата, дезинформациите, политичката грубост, култот кон силата и презирот кон слабите. Новите авторитаризми ретко доаѓаат со старите симболи. Тие доаѓаат како ефикасност без совест, како ред без слобода, како национална гордост без човечност.

Тука се среќаваат Денот на победата и Денот на Европа. Првиот ни вели: запомни што се случи кога омразата стана државна политика. Вториот ни вели: изгради систем во кој тоа нема повторно да стане можно. Едниот е меморија, другиот е проект. Едниот гледа кон гробовите, другиот кон институциите. Но и двата бараат од нас исто – зрелост.

Зрелоста значи да не се користи антифашизмот како украс, туку како обврска. Да не се повикуваме на Европа само кога бараме поддршка, туку и кога треба да ги прифатиме нејзините стандарди. Да не зборуваме за вредности само на празници, туку да ги браниме кога се непријатни, кога бараат одговорност, кога не му одговараат на моменталниот политички интерес.

Празник што бара будност

9, мај не е датум за лесна самопофалба. Тој е датум за будност. Фашизмот беше поразен како воен и политички систем, но неговите сенки не исчезнаа засекогаш. Европа беше создадена како проект на мир, но мирот никогаш не е автоматска состојба. Тој бара култура, институции, образование, историска чесност и политичка храброст.

Затоа денешната свечена церемонија во Скопје има смисла ако не остане само церемонија. Цветот пред споменикот е важен, но уште поважен е односот кон вредностите по завршувањето на говорот. Победата над фашизмот не е само победа од минатото. Таа е задача што секоја генерација ја добива повторно – во свој јазик, во свои околности, со свои искушенија.

А Денот на Европа, пак, не е само прослава на еден континентален проект. Тој е прашање дали Македонија сака да биде дел од Европа само формално или суштински. Формално, Европа се гледа во протоколите. Суштински, Европа се гледа во начинот на кој државата го третира човекот.

На 9-ти Мај затоа не се одбележува само крајот на една војна и почетокот на една идеја, туку и границата меѓу цивилизацијата и нејзиното уривање. И секоја година кога ќе дојде овој датум таа граница повторно се црта – во нашата меморија, во нашите институции и во нашата подготвеност да кажеме дека победата има смисла само ако продолжи како принцип, а Европа само ако стане вредност.