По речиси шест години од затворањето на Еуростандард банка предметот конечно излегува од долгата зона на истраги, јавни обвинувања и институционални тишини. Основното јавно обвинителство за гонење организиран криминал и корупција поднесе обвинителен акт против три лица за кривично дело предизвикување стечај на банка, како и обвинителен предлог против едно лице за несовесно работење во службата. Ова не е само уште еден банкарски предмет. Ова е случај во кој судот ќе треба да покаже дали финансиската моќ, управувачката одговорност и регулаторниот надзор можат да бидат ставени под јасна правна лупа.
Што тврди обвинителството
Според соопштението на Јавното обвинителство, тројца обвинети, во својство на раководни лица во банката, во периодот од 2013. година до втората половина на 2019. година постапувале спротивно на Законот за банките и на интерните акти на Еуростандард банка. Обвинителството тврди дека биле одобрувани кредити на кредитно неспособни и поврзани правни лица, без соодветни анализи и обезбедување, со прикривање на реалната финансиска состојба и ризиците и со неточно известување до Народната банка. Наведената штета за доверителите изнесува 1.662.417.664 денари.
Медиумските објави ги идентификуваат обвинетите како Николчо Петковски, Коста Костовски и Зоран Николовски, додека за Трифун Костовски е поднесен обвинителен предлог за несовесно работење во службата, во својство на претседател на Надзорниот одбор. Во оваа фаза клучно е да се задржи правната прецизност: станува збор за обвинение и обвинителен предлог, не за судска пресуда.
Банка што пропадна, доверба што остана оштетена
Еуростандард банка не беше само правно лице со дозвола за работа. За илјадници граѓани и фирми таа беше место каде што стоеле плати, заштеди, деловни сметки и животни планови. Кога Народната банка ѝ ја одзеде дозволата за работа на 12. август 2020. година, образложението беше неисполнување на минималните законски услови за работење и утврдена несолвентност. Тогаш беше соопштено дека преку Фондот за осигурување на депозити ќе бидат обесштетени 136.619 депоненти со околу 4,4 милијарди денари, додека 780 депоненти имале депозити над законскиот лимит од 30.000 евра.
Токму тука е човечкиот слој на приказната. Финансиските случаи често изгледаат студено – бројки, биланси, кредити, ризици, извештаи. Но зад секоја пропадната банка стои прашањето дали системот навреме видел што се случува, дали раководството постапувало одговорно и дали институциите реагирале пред штетата да стане неповратна.
Предметот како тест за институциите
Овој случај ќе биде тежок не само поради обемот на документацијата, туку и поради симболичната тежина. Ако обвинението се докаже, ќе се отвори прашањето како толку долго функционирал модел во кој ризични кредити, поврзани лица и неточно прикажување финансиска состојба можеле да ја турнат банката кон стечај. Ако обвинението не се докаже, јавноста ќе бара одговор зошто предметот со години создаваше очекување за правна разврска.
Во двата исхода државата не може да избега од поголемото прашање: дали финансиската стабилност се брани само кога банката веќе е пред затворање, или и многу порано – преку надзор, одговорно управување и казнивост на злоупотребата. Оваа тема природно се надоврзува на пошироката паноптикумска анализа за корупцијата како системски симптом и за правдата како институционален тест, затоа што и овде не се мери само еден предмет, туку довербата дека правилата важат и кога станува збор за моќни имиња, големи пари и долга институционална меморија.
Правда без спектакл, но и без заборав
На судот сега му припаѓа најважниот дел: да утврди факти, да ги оцени доказите и да пресече без политички шум, без медиумско судење и без одолговлекување што ја јаде смислата на постапката. Презумпцијата на невиност мора да остане недопрена, затоа што правдата не се гради со јавна пресуда пред судница. Но исто толку важно е предметот да не потоне во процесна магла.
Еуростандард банка веќе е дел од македонската финансиска меморија. Судскиот процес ќе покаже дали ќе стане и дел од правната меморија – како пример дека банкарскиот систем не е затворен круг во кој одговорноста исчезнува меѓу управни одбори, надзорни одбори, кредитни комитети и регулаторни извештаи.
