Случајот Никола Груевски повторно се враќа во јавниот простор, но овојпат не само како прашање на правосудство и политика, туку и како приказна за тоа како еден бегалец од македонската правда во Унгарија изградил мал, но стабилен консултантски бизнис. На хартија станува збор за фирма, приходи, форинти, дивиденди и годишни извештаи. Во суштина, станува збор за многу поголемо прашање: колку е долга раката на државата кога политиката, азилот, државјанството и меѓународните интереси ќе застанат меѓу пресудата и нејзиното извршување.

Унгарскиот медиум „444“ ја наведува консултантската компанија I.C.I.C. Kft., што Груевски ја основал во 2021. година, минатата година имала приход од околу 3,4 милиони форинти, односно приближно 9.600 евра. По одбивањето на трошоците, пријавената добивка изнесувала околу 2 милиони форинти, или околу 5.650 евра.

Мал бизнис со големи политички сенки

Фирмата не изгледа како голема корпоративна приказна. Според податоците објавени на CompanyWall, I.C.I.C. Kft. е активна компанија со седиште во Пецел, Унгарија, основана во јули 2021. година, со Никола Груевски како сопственик и управител. Основната дејност е деловно и управувачко советување, а во финансискиот преглед се наведува дека компанијата немала вработени во 2022., 2023. и 2024. година.

Токму тоа ја прави приказната политички поинтересна. Консултантската дејност не бара големи трошоци, па значителен дел од приходот останува како добивка. Независен пренесува дека од основањето на фирмата досега Груевски повлекол вкупно околу 16,2 милиони форинти, односно околу 45.760 евра дивиденда. Последната добивка, пак, не била подигната како дивиденда, туку останала во фирмата.

Она што недостига е најважниот податок: кој ја плаќал консултантската услуга. Во годишните извештаи се гледа дека има приходи, но не и кому точно Груевски му давал совети. Кога поранешен премиер, правосилно осуден во Македонија и заштитен во Унгарија, наплатува консултантски услуги без јасно видлив клиент, јавниот интерес е повеќе од оправдан.

Фирма под американски санкции

Дополнителна тежина на приказната ѝ дава фактот што I.C.I.C. Kft. е поврзана со американските санкции. Во април 2022. година OFAC, канцеларијата на американското Министерство за финансии за контрола на странски средства, ја стави компанијата на листата на санкционирани субјекти како ентитет поврзан со Никола Груевски. Во истиот пакет санкции беше наведен и самиот Груевски.

Тоа значи дека ова не е обична фирма на поранешен политичар во странство. Таа постои во зона каде што бизнисот, санкциите, политичката заштита и правосудната недостапност се преклопуваат. Паноптикум би рекол: понекогаш најважното во една фирма не е билансот на состојба, туку политичката сенка што паѓа врз него.

Унгарското државјанство како нов правен ѕид

Паралелно со финансиските податоци, во јавноста се отвори и прашањето за унгарското државјанство. Истражувачкиот портал VSquare објави дека Груевски добил унгарско државјанство во 2022. година, врз основа на државен интерес на Унгарија. Според таа објава, државјанството му обезбедува посилна правна заштита од политичкиот азил што го доби по бегството во 2018. година.

Евентуалната екстрадиција станува уште потешка. Причината е едноставна: азилот може да се преиспитува и укинува во одредени услови, но државјанството е многу посилна правна позиција. Ако е точно дека Груевски станал унгарски државјанин, тогаш случајот повеќе не е само прашање на азил, туку и прашање на тоа дали Унгарија би предала сопствен државјанин.

Министерството за правда: постапката продолжува

Од македонското Министерство за правда велат дека внимателно ги следат информациите за можниот унгарски статус на Груевски, но нагласуваат дека тој останува македонски државјанин и лице опфатено со правосилни судски одлуки и активни постапки. Од Министерството порачуваат дека постапката за екстрадиција продолжува согласно домашното законодавство, билатералните договори и меѓународните конвенции.

Ова е формално јасна позиција, но политички и правно не ја затвора дилемата. Македонија може да продолжи да бара екстрадиција, да ја комплетира документацијата и да ја води комуникацијата со унгарските власти. Но одлуката дали ќе има предавање на Груевски не зависи само од македонската волја. Зависи од унгарскиот правен систем, од статусот што го има таму, од политичката клима во Будимпешта и од тоа дали новите унгарски власти навистина ќе го преиспитаат наследството на претходната влада.

Бегството што стана институционална рана

Груевски ја напушти Македонија во ноември 2018. година, непосредно пред да почне со издржување на затворската казна за предметот „Тенк“, и потоа доби политички азил во Унгарија. Од тој момент, неговиот случај престана да биде само судска приказна. Стана институционална рана – доказ дека пресудата без извршување останува половична правда, а правдата што зависи од туѓа политичка волја брзо ја губи својата убедливост.

Ова е причината што секоја нова информација за Груевски во Будимпешта предизвикува јавна реакција. Не затоа што граѓаните се заинтересирани за неговиот мал бизнис како бизнис, туку затоа што тој бизнис постои во контекст на бегство, азил, санкции, можен втор пасош и неуспешна екстрадиција. Фирмата е мала. Симболиката е голема.

Прашањето не е само каде е Груевски, туку каде е државата

Најважното прашање во оваа приказна не е дали фирмата заработила 5.650 или 10.000 евра, ниту дали на сметката имало неколку илјади евра повеќе или помалку. Тоа се податоци што ја отвораат вратата, но не се суштината. Суштината е што случајот Груевски покажува како политичката моќ, кога еднаш ќе избега од домашната институционална рамка, може со години да остане недофатлива.

Ако унгарското државјанство навистина е доделено во 2022. година, тогаш екстрадицијата ќе биде уште покомплицирана. Ако не е, останува прашањето зошто постапките со години се движат бавно и без видлив исход. Во двата случаи, македонската јавност има право да бара јасност. Не партиски театар, не дневнополитички обвинувања, туку факти: што е поднесено, што недостига, што бара Унгарија и што реално може да се постигне.

Случајот Груевски е огледало на државата што сака да покаже дека правдата не е само збор во соопштение. А тоа огледало засега не е пријатно. Во него се гледа поранешен премиер со фирма во Будимпешта, можен унгарски пасош, американски санкции и македонски институции што сè уште се обидуваат да го вратат она што одамна требаше да биде решено дома.