fbpx Прескокни до главната содржина Opens in a new tab

Изборниот законик заглави таму каде што демократијата најмногу се тестира

Не е спорно само електронското гласање на дијаспората - спорна е довербата во правилата што треба да важат за сите.

Изборниот законик повторно се претвори во место каде што партиите зборуваат за правила, а всушност ја мерат сопствената предност. Формално, спорот е околу електронското гласање на дијаспората, амандманите, финансирањето на кампањите и препораките на ОБСЕ/ОДИХР. Политички прашањето е многу подлабоко: дали Македонија конечно може да добие изборни правила што нема да се кројат во последен момент, под притисок, со партиски калкулатор во рака.

Премиерот Христијан Мицкоски тврди дека Владата направила сè за да се постигне консензус и дека во реформата биле вклучени препораките на ОБСЕ/ОДИХР. Според неговата позиција, барањата на Левица биле прифатени, а ВМРО-ДПМНЕ е подготвена да прифати и две од трите барања на СДСМ – за начинот на гласање и за постизборните жалби. Црвената линија, како што ја поставува власта, останува електронското гласање на дијаспората на следните претседателски избори.

Но токму таа „црвена линија“ го отвора клучното прашање: може ли еден важен демократски инструмент да се воведува без доверба меѓу политичките актери, без доволно јавна расправа и без јасно чувство кај граѓаните дека системот е заштитен од злоупотреба?

Кога техничкото прашање станува политички нерв

На прв поглед електронското гласање за дијаспората изгледа како модернизација што одамна требало да се разгледа. Дијаспората е дел од македонската политичка и национална реалност, а трошоците за организирање гласање во дипломатско-конзуларните претставништва не се мала работа. Во време кога дигиталните услуги стануваат дел од секојдневието, не е нелогично да се размислува и за електронски изборни механизми.

Но изборите не се обична дигитална услуга. Тие се темел на легитимитетот. Затоа секоја промена во начинот на гласање мора да биде повеќе од технолошко ветување. Таа мора да биде докажана, тестирана, безбедносно проверена и политички прифатена до степен во кој по изборите поразените нема да можат лесно да го оспорат целиот процес.

Мицкоски ја брани измената како начин дијаспората полесно да го оствари избирачкото право, но и како мерка за намалување на изборните трошоци. Од друга страна, опозициските забелешки се движат околу безбедноста, контролата, идентификацијата на гласачот и можноста системот да биде злоупотребен или недоволно јасно надгледуван.

СДСМ, Левица и старата македонска болест: договор до моментот кога веќе не одговара

Во оваа фаза власта ја обвинува опозицијата дека прво учествувала во процесот, а потоа се повлекла во амандманска блокада. СДСМ, пак, го држи отворено прашањето дали ќе ги повлече најавените амандмани, додека Левица зборува за политичка дискриминација во финансирањето и за решенија за кои, според неа, немало вистински консензус во работната група.

Проблемот е што јавноста тешко може да ја следи вистинската линија на спорот. Дали станува збор за принципиелна загриженост за изборниот интегритет? За партиска позиција пред следниот изборен циклус? За борба околу државното финансирање на кампањите? Или за сè одеднаш?

Прочитај и за ... >>  Најбезбедните земји во 2026: мирот повеќе не е романтична слика, туку ретка општествена дисциплина

Токму затоа изборните измени не смеат да се сведат на партиски дуел. Кога правилата за избори се договараат како партиски пакет, граѓанинот останува надвор од просторијата во која се решава како ќе се брои неговиот глас. А тоа е опасна навика за демократија што и онака предолго живее со недоверба.

Паноптикум веќе пишуваше дека Изборниот законик е готов, но јавноста сè уште не го видела договорот. Тука е суштината: изборните правила не треба само да бидат усогласени меѓу партиите, туку и објаснети пред граѓаните. Без тоа секој договор ќе изгледа како договор на моќните за сопствената изборна удобност.

Финансирањето на кампањите останува најтивкиот, но најважен дел од спорот

Додека јавниот фокус се врти околу електронското гласање, дел од најсуштинските прашања се кријат во финансирањето на политичкото рекламирање и во условите за независните кандидати. Некои аналитичари предупредуваат дека и по овие измени ќе бидат потребни нови изборни измени, особено затоа што прашањата за независните листи, изборниот праг, отворените листи и партиското финансирање не се затвораат на начин што би ја намалил системската нерамнотежа.

Тоа е делот што ретко станува ударна вест, но ја одредува реалната демократска конкуренција. Ако големите партии остануваат главни корисници на јавни пари, ако независните иницијативи се соочуваат со непропорционално високи услови, а малите партии мора постојано да докажуваат дека имаат право на видливост, тогаш изборниот процес формално е отворен, но суштински е тесен.

Во таков систем, „еден човек – еден глас“ постои на гласачкото ливче, но не секогаш и во политичката арена. Рамноправноста не почнува на изборниот ден; почнува во условите под кои некој воопшто може да стигне до гласачот.

Затоа оваа дебата природно се поврзува со пошироката тема за фер изборен терен за независните иницијативи. Ако изборните измени не го решаваат и тој проблем, тогаш тие повеќе ја регулираат партиската игра отколку што ја отвораат демократијата.

Препораките на ОБСЕ/ОДИХР не се украс за политички говори

Во речиси секоја расправа за изборни измени се споменуваат препораките на ОБСЕ/ОДИХР. Тоа е добро само ако тие препораки се сфаќаат сериозно, а не како аргумент што секоја страна го користи кога ѝ одговара. Изборните препораки не се декоративен европски речник, туку инструмент за подобрување на довербата, транспарентноста и еднаквите услови во изборниот процес.

ОБСЕ/ОДИХР во својата изборна методологија и извештаи постојано го нагласува значењето на спроведувањето на препораките и на подобрувањето на изборните процеси, а изборната работа на ОДИХР е насочена токму кон поддршка на земјите во следењето и примената на тие препораки. Во Македонија Државната изборна комисија останува клучната институција што треба оперативно да го носи товарот на секое изборно решение, особено ако се воведува нов систем како електронско гласање.

Прочитај и за ... >>  ЗНАМ со двегодишен отчет од власта: резултати, одговорност и очекување за уште еден заменик-министер

Оттука прашањето не е само дали препораките се „вклучени“ во текстот. Прашањето е дали институциите имаат капацитет, време, доверба и независна проверка за да ги спроведат. Закон што изгледа добро на хартија, но не може уверливо да се примени, не ја зајакнува демократијата. Ја изложува на нова криза.

Довербата не се гласа со амандман

Македонската политика често се однесува како довербата да може да се изгласа во Собрание. Не може. Довербата се гради со постапка, со јавност, со навремена расправа, со институции што не изгледаат како продолжена рака на партиите и со правила што не се менуваат во сенката на следните избори.

Тука е и најголемата слабост на сегашниот процес. Дури и кога одредени решенија се разумни, начинот на кој се туркаат може да ги направи сомнителни. Дури и кога опозицијата има оправдани забелешки, начинот на блокада може да изгледа како тактика, а не како принцип. Дури и кога малите партии зборуваат за правичност, јавноста има право да праша дали станува збор за општ демократски интерес или за подобра позиција во распределбата на политичкиот колач.

Во таа магла граѓанинот повторно останува со истото чувство: партиите се караат за демократија, но ретко ја пуштаат демократијата да зборува преку јавноста.

Изборниот законик не е сопственост на партиите

Изборниот законик е најчувствителниот политички договор во една држава. Тој не им припаѓа на ВМРО-ДПМНЕ, СДСМ, Левица, Вреди, ДУИ или која било друга партија. Им припаѓа на граѓаните затоа што преку него граѓаните ја проверуваат власта, ја менуваат власта или ѝ даваат нов мандат.

Затоа компромисот не смее да биде само договор на координаторите, ниту само прашање дали ќе се повлечат илјадници амандмани. Компромисот мора да значи јасна, проверлива и јавна основа: што точно се менува, зошто се менува, кој го контролира, кога ќе се тестира и како ќе се спречи секоја злоупотреба.

Ако тоа не се случи, Македонија ќе добие уште една изборна реформа што ќе биде претставена како напредок, а ќе остане повод за нова недоверба. А демократијата не пропаѓа секогаш со голем удар. Понекогаш пропаѓа тивко, секогаш кога правилата се пишуваат како партиска пресметка, а не како јавен договор.

Затоа оваа расправа треба да се чита и пошироко, како дел од прашањето за политичката култура и јавната одговорност. Зашто изборите не се само денот кога граѓанинот гласа. Тие се огледало на целата политичка култура која претходно ја произведува државата.

За авторот: Паноптикум деск



За повеќе написи од авторот кликни тука.

Важна напомена: Сите права се задржани. Не е дозволено какво било преземање, копирање, објавување или преработка на делови или цели содржини од овој портал без претходно одобрение од авторот, редакцијата и/или издавачот. За секоја повреда на авторските и сродните права, Паноптикум го задржува правото да побара надомест и соодветна правна заштита.

Уредничка напомена: Во подготовката на содржината може да се користи дигитална/AI асистенција како помошна алатка за јазична, структурна, истражувачка или визуелна обработка. Финалниот текст е уреднички прегледан и објавен под одговорност на авторот и/или редакцијата. Главната илустрација на написот може да биде фотографија, авторска/архивска слика или AI-генерирана концептуална илустрација создадена за визуелна поддршка на текстот.
ДО СИТЕ НОВИ АКТУЕЛНОСТИ ВО „ШТО ИМА НОВО?“