Средба со две лица: протоколарна соработка и тврда политичка линија

Средбата на претседателот на Собранието Африм Гаши со претседателката на бугарското Народно собрание Михаела Доцова во Софија ја потврди старата, но сè уште нерешена формула во односите меѓу Македонија и Бугарија: може да се зборува за доверба, парламентарна соработка, инфраструктура и регионална стабилност, но кога разговорот ќе дојде до европскиот пат Софија повторно го враќа фокусот на уставните измени.

Гаши учествуваше на 13. пленарна сесија на Парламентарното собрание на Процесот за соработка во Југоисточна Европа, што од 21. до 23. јуни годинава се одржа во Софија. Според информацијата на Собранието, на средбата се разговарало за парламентарната дипломатија, довербата меѓу двете земји, размената на искуства, реформите поврзани со интеграцијата во ЕУ, како и за транспортните и енергетските проекти со посебен акцент на Коридорот 8.

Тоа е дипломатскиот, протоколарниот дел од приказната. Политичкиот дел е многу поостар: бугарската страна останува на ставот дека Македонија треба да го спроведе европскиот консензус од 2022. година, дека преговарачката рамка не е предмет на повторно отворање и дека уставните измени се услов за продолжување на европскиот процес.

Гаши зборува за доверба, Доцова за обврски

Во својот настап во Софија Гаши ја стави тежината врз дијалогот и добрососедството. Неговата порака беше дека Југоисточна Европа, во време на сериозни геополитички предизвици, мора да покаже политичка зрелост, визија и одговорност. Тој нагласи дека граѓаните очекуваат стабилност, развој и европска иднина, а парламентите се место каде што демократијата не треба само да се изговара, туку да се практикува.

Клучната реченица од македонската страна беше дека градењето наративи со фокус кон минатото ги оптоварува односите меѓу Македонија и Бугарија. Тоа е важна формулација затоа што го покажува обидот разговорот да се префрли од историскиот спор кон практични теми: инфраструктура, трговија, образование, прекугранична соработка, енергетика и парламентарна транспарентност. Двајцата соговорници се согласиле за почести средби и за размена на искуства во европските реформи.

Но, токму тука се гледа разликата во политичките акценти. За Скопје парламентарната дипломатија треба да отвори простор за доверба. За Софија довербата не ја заменува рамката. Доцова му порачала на Гаши дека нема што повторно да се преговара и дека единствениот пат напред е постојната преговарачка рамка.

Европскиот пат повторно како тесно грло

Во суштина Софија не испрати нова порака. Таа ја повтори старата порака во нова дипломатска сцена. Тоа е истата линија што Паноптикум веќе ја анализираше во текстот „Бугарската рамка останува иста“: се менуваат соговорниците и поводите, но бугарската позиција останува врзана за рамката од 2022. година и за уставните измени како услов за напредок.

Македонската дилема, пак, не е само дали уставните измени се правно можни. Таа е подлабока: дали нивното прифаќање ќе биде крај на блокадата или почеток на нов циклус условувања. Токму затоа домашната дебата не се води само околу внесувањето на Бугарите во Уставот, туку и околу гаранциите, идентитетските прашања и довербата во европскиот процес. Во тој контекст останува релевантна и анализата „Македонија пред европскиот услов“, каде што уставните измени се читаат не како изолиран технички чекор, туку како политички јазол во кој се вкрстуваат ЕУ, Софија и македонската јавност.

Затоа средбата Гаши-Доцова не носи пресврт, туку потврда. Парламентарната дипломатија може да создаде канали за комуникација. Може да ја намали температурата. Може да помогне во практични проекти како Коридорот 8. Но, таа сама по себе не го менува фактот дека Македонија и Бугарија во моментов различно ја читаат истата европска равенка.

Коридорот 8 како практична тема во сенка на Уставот

Еден од ретките делови во кои двете страни звучат усогласено е потребата од забрзана реализација на транспортните и енергетските проекти. Коридорот 8 повторно се појавува како тема што има стратешко значење не само за Македонија и Бугарија, туку и за регионот, НАТО и Европската Унија.

Тоа е важен потсетник дека македонско-бугарските односи не се составени само од историја, комисии, протоколи и блокади. Постои и материјална, инфраструктурна страна на соседството: патишта, железница, енергија, трговија, граници и секојдневна поврзаност. Проблемот е што овие теми ретко успеваат да ја надвладеат политичката сенка на уставните измени. Во јавниот простор, секој разговор со Софија речиси автоматски се враќа на прашањето што Македонија треба да испорача за да не остане заглавена пред следната европска врата.

Тука е и главната слабост на целиот процес. Кога добрососедството се сведува на услов, а европската перспектива на процедурална брава, тогаш довербата станува збор што убаво звучи во соопштенија, но тешко се претвора во политика.

Софија не отстапува, Скопје бара простор за достоинствен излез

Бугарската порака до Гаши е јасна: нема нова преговарачка рамка, нема нов договор за веќе договореното, нема европски напредок без уставни измени. Македонската позиција, иако во оваа средба изразена дипломатски и парламентарно, останува врзана за потребата од доверба, предвидливост и фер процес.

Овој судир не е само спор меѓу две влади. Тој е судир меѓу две различни политички психологии. Софија настапува како страна што смета дека условот е веќе европски легитимиран и затворен. Македонија настапува како земја што стравува дека секој нов чекор без јасна заштита може да стане само предворје на следното барање. Во тој простор се движи и домашната политика. Темата за уставните измени лесно станува прашање за идентитет, суверенитет и доверба во Брисел.

Гаши во Софија се обиде да ја отвори вратата на парламентарната комуникација. Доцова му ја покажа рамката во која Софија смета дека таа комуникација треба да се одвива. Тоа е целата тежина на средбата: разговор има, но условот останува. А Македонија повторно треба да одлучи дали европскиот пат ќе го води преку нов компромис, преку барање гаранции или преку уште едно долго политичко чекање.