Морски коридор што стана политичка замка
Ормутскиот Теснец повторно е местото каде што светската политика престанува да биде апстрактна и станува прашање на бродови, гориво, морнари, ракети и нерви. Претседателот на САД, Доналд Трамп, најави дека Америка од понеделник ќе почне операција за „насочување“ и извлекување на бродови заглавени во теснецот, претставувајќи ја како хуманитарен гест кон неутрални земји и екипажи што, според него, не се дел од конфликтот. Тој притоа даде малку детали за тоа како точно ќе се изведува операцијата и кои држави ќе бидат опфатени.
Во македонските медиуми веста беше пренесена со акцент на „Project Freedom“ и на предупредувањето дека секое мешање во операцијата ќе биде третирано со сила. Трамп најавил извлекување на блокираните бродови од Ормутскиот Теснец и дека операцијата ја претставил како помош за земји чии бродови се заглавени во ограничените водени патишта.
Но во Ормуз ретко постои чисто „хуманитарна“ операција. Таму секое движење на воен брод, секоја изјава од Вашингтон и секоја закана од Техеран се читаат како дел од поголема игра: кој го контролира преминот низ кој минува значаен дел од светската енергија, кој ја дефинира слободата на пловидба и кој ќе ја плати цената ако тензијата премине од зборови во оган.
Што најави Вашингтон
Според Reuters, Трамп изјавил дека САД ќе помогнат да се ослободат бродови „заклучени“ во теснецот и со екипажи што се соочуваат со недостиг од храна и други залихи. Тој напиша дека САД ќе ги „водат“ бродовите безбедно надвор од ограничените води за да можат да продолжат со својата работа, но Белата куќа не дала дополнителни детали, а Пентагон одбил да коментира веднаш по најавата.
Associated Press објави дека операцијата, наречена „Project Freedom“, би требало да почне во понеделник наутро, а американската Централна команда соопштила дека иницијативата ќе вклучи разурнувачи со наведувани ракети, повеќе од 100 летала и 15.000 припадници на воениот персонал, разурнувачи со наведувани ракети и повеќе од 100 летала – со напомена дека американската блокада на иранските пристаништа ќе продолжи. Тоа е важен детал: операцијата не се случува во празен простор, туку среде двојна логика на притисок – Иран го ограничува теснецот, а САД одржуваат блокада кон иранските пристаништа.
Иранскиот одговор: предупредување што не остава многу простор
Техеран реагираше остро. Reuters објави дека обединетата команда на иранските вооружени сили ги предупредила американските сили да не влегуваат во Ормутскиот Теснец, тврдејќи дека безбедноста на преминот е во рацете на Иран и дека секое движење на комерцијални бродови и танкери треба да биде координирано со иранската војска. Во истата порака беше наведено дека странски вооружени сили, особено американската армија, ќе бидат нападнати доколку се обидат да пристапат и да влезат во теснецот.
Тука станува јасно колку е кревка линијата меѓу спасувачка операција и воена ескалација. САД зборуваат за помош на неутрални бродови и екипажи. Иран тоа го чита како нарушување на примирјето и како обид за пробивање на контрола врз воден коридор што Техеран го смета за свој безбедносен простор. Во таква ситуација, дури и погрешно прочитан маневар може да стане повод за судир.
Според AP, Иран брзо ја осудил американската најавена операција како прекршување на примирјето, додека во исто време биле пријавени напади врз два брода во близина на теснецот. Еден товарен брод пријавил напад од повеќе мали пловила, а друг танкер бил погоден од непознати проектили; немало пријавени повредени.
Заглавени бродови, заглавена дипломатија
Во оваа криза најлесно е да се гледаат само големите имиња – Трамп, Вашингтон, Техеран, војската, командите, санкциите. Но под нив има луѓе. Reuters наведува дека стотици бродови и до 20.000 морнари не можат да транзитираат низ теснецот за време на конфликтот, според податоци на Меѓународната поморска организација. AP, исто така, пишува дека екипажите на танкери и товарни бродови останале заглавени во Персискиот Залив, со недостиг од вода, храна и други залихи.
Драма: геополитиката секогаш се претставува како стратегија, но најпрво ја чувствуваат луѓе што не донеле никаква одлука. Морнари од Индија, Јужна и Југоисточна Азија, екипажи на танкери и трговски бродови, компании што чекаат товар, држави што зависат од енергенси – сите стануваат заложници на теснецот.
Паралелно со воената реторика се движи и дипломатскиот канал. Reuters пренесе дека Иран соопштил оти добил американски одговор на својот најнов мировен предлог преку Пакистан и дека го разгледува, но и дека во оваа фаза нема нуклеарни преговори. Тоа значи дека страните можеби разговараат, но не за истата суштина: Вашингтон инсистира на ограничувања на иранската нуклеарна програма, додека Техеран сака најпрво да се реши војната, блокадите и пловидбата.
Зошто Ормуз е повеќе од регионална криза
Ормутскиот Теснец не е само локален морски премин меѓу Иран и Арапскиот Полуостров. Тој е една од најчувствителните точки на светската економија. Reuters потсетува дека околу 20 проценти од светските испораки на нафта и гас се поврзани со овој коридор, а неговото блокирање веќе предизвика раст на енергетските цени.
Затоа секоја криза во Ормуз веднаш излегува од рамките на Блискиот Исток. Ако таму се пука, цената се чувствува на пумпите, во индустријата, во транспортот, во храната, во инфлацијата. Ако таму се заглават бродови, тоа не е само поморски проблем, туку удар врз синџири на снабдување. Ако таму САД и Иран влезат во директна конфронтација, светот не гледа само уште една регионална епизода, туку можен глобален потрес.
Во таа смисла, „Project Freedom“ носи двојна порака. Од една страна, САД сакаат да покажат дека можат да обезбедат движење и да им помогнат на заглавените бродови. Од друга страна, присуството на 15.000 воени лица, воени бродови и над 100 летала не може да се чита само како логистичка придружба. Тоа е и порака на сила.
Хуманитарен гест или отворање нов фронт?
Најголемиот ризик е во јазот меѓу намерите што ги објавуваат страните и начинот на кој другата страна ги толкува. За Вашингтон, операцијата може да биде „водење“ на бродови од неутрални земји и спасување на екипажи. За Техеран, истата операција може да биде влегување на американска војска во зона што Иран ја смета за сопствена безбедносна црвена линија. Кога двете страни истата постапка ја именуваат различно, кризата влегува во најопасната зона.
Трамп во својата порака предупреди дека секое попречување на процесот ќе биде третирано „со сила“. Иран, пак, предупреди дека американско влегување во теснецот ќе биде нападнато. Тоа се две реченици што, поставени една до друга, го покажуваат целиот проблем: операцијата може да почне како хуманитарна евакуација на заглавени бродови, а да се претвори во директен воен инцидент.
Затоа прашањето не е само дали САД можат технички да ги извлечат бродовите. Прашањето е дали тоа може да се направи без Иран да го третира како прекршување на примирјето, без нов напад врз танкер, без погрешна проценка на море, без дипломатски канал што ќе се распадне пред првиот реален тест.
Што следи?
Следните денови ќе покажат дали операцијата ќе биде ограничена, координирана и претпазлива – или ќе стане нова точка на ескалација. Најважните прашања се кој ќе ги води бродовите, дали ќе има директна американска воена придружба, кои држави ќе бидат опфатени, дали Иран ќе дозволи движење без претходна координација и дали дипломатските пораки преку Пакистан можат да ја задржат кризата под контрола.
Ормутскиот Теснец отсекогаш бил тесен не само географски, туку и политички. Во него нема многу простор за грешка. Таму бродот не е само брод, ракетата не е само оружје, а „хуманитарниот гест“ не е само хуманитарен гест. Таму секоја акција има второ значење.
Ако операцијата успее без инцидент, Вашингтон ќе ја претстави како доказ дека може да ја врати слободата на пловидба. Ако тргне наопаку, Ормуз може повторно да стане збор што ги крева цените, ги запира бродовите и го потсетува светот дека глобалната економија понекогаш зависи од најтесните места на картата.
