Македонските евроинтеграции повторно се враќаат на истото тешко место: меѓу формалната европска процедура и билатералниот спор што, со текот на времето, почна да личи на постојан филтер низ кој мора да помине секој македонски чекор кон Брисел. Во најновите изјави на претседателката Гордана Сиљановска-Давкова, дадени во интервју за Македонското радио и пренесени од повеќе медиуми, централната порака е дека Македонија не треба да оди кон уставни измени без јасни политички и правни гаранции од Европската Унија.
Ова не е само дневнополитичка реплика кон Софија, ниту само уште една домашна партиска полемика. Прашањето е подлабоко: дали европскиот пат на Македонија ќе остане процес заснован врз критериуми, реформи и европско право, или ќе стане трајно заложник на билатерални интерпретации на историјата, јазикот и идентитетот?
Од уставни измени до страв од институционална блокада
Сиљановска-Давкова предупредува дека со уставните измени може да се отвори пат кон, како што таа ја нарекува, „кипаризација“ на Македонија. Нејзината теза не се однесува само на внесувањето на бугарската заедница во Преамбулата, туку на можните последици во институционалниот систем, особено ако се прошири структурата и улогата на Комитетот за односи меѓу заедниците. Според неа, опасноста не е во правата на заедниците, туку во можноста политичкиот систем да биде дополнително парализиран преку механизми на блокада.
Таа притоа прави разлика меѓу малцински права и политичка архитектура. Македонија веќе има уставни и законски механизми за заштита на правата на заедниците, вклучително и членот 48 од Уставот и постојниот систем на колективни права. Но, кога надворешен услов ќе се претвори во внатрешно уставно преуредување без јасно затворање на спорот, тогаш прашањето повеќе не е само правно. Станува прашање на државна предвидливост.
Токму затоа зборот „кипаризација“ има политичка тежина. Тој не значи дека Македонија е Кипар, ниту дека состојбите се идентични. Но како предупредување, ја отвора темата за тоа што се случува кога уставните аранжмани, наместо да ја стабилизираат државата, стануваат простор за постојани блокади и надворешни очекувања.
Гаранции од ЕУ – политичка желба или правна нужност?
Таа кцентот го става врз барањето за политички и правни гаранции од Европската Унија. Сиљановска-Давкова оценува дека продолжувањето на евроинтегративниот процес не може да се темели врз усни уверувања, туку врз обврзувачка рамка што ќе спречи нови условувања по евентуалното прифаќање на уставните измени.
Ова барање има логика само ако се гледа во поширокиот контекст. Според Советот на ЕУ, Македонија доби кандидатски статус во 2005 година, а првата меѓувладина конференција со ЕУ се одржа на 19 јули 2022 година. Формално, тоа беше чекор напред. Политички, пак, земјата остана во теснецот меѓу европските реформи и условот поврзан со уставните измени.
Во извештајот на Европската комисија за 2025. година се наведува дека не биле направени обиди за усвојување на релевантните уставни измени поврзани со заклучоците на Советот од 18 јули 2022 година, а во заклучоците на Советот од декември 2025 година се повторува дека следна меѓувладина конференција може да се свика кога Македонија ќе ја исполни таа обврска.
Тука се појавува суштинската дилема: ако ЕУ бара уставна промена како услов за продолжување на процесот, дали истата ЕУ може да понуди гаранција дека со тоа билатералниот пакет нема постојано да се проширува? Ако не може, тогаш македонската скепса не е само емоционална реакција, туку рационална последица од досегашното искуство.
Идентитетот како затворено прашање
Претседателката е категорична дека прашањето за македонскиот јазик, историја и култура е апсолвирано. Таа се повикува на европските правни принципи, на Лисабонскиот договор, на Повелбата за фундаментални права и на практиката на Европскиот суд за човекови права, со поента дека ЕУ не може да се темели врз почитување на идентитетите на државите и народите, а истовремено да дозволи идентитетот на една земја кандидат да биде предмет на билатерална ревизија.
Овој аргумент е важен затоа што ја поместува расправата од дневна дипломатска фраза кон правен и цивилизациски принцип. Европската Унија не е само пазар, фондови и поглавја. Таа е и идеја дека различните јазици, култури и историски искуства можат да коегзистираат во заеднички политички простор. Во таа смисла, членот 4 од Договорот за Европската Унија зборува за почитување на националните идентитети на државите членки, вградени во нивните темелни политички и уставни структури.
Македонија сè уште не е членка, но токму затоа ова прашање е уште почувствително. Ако идентитетот се релативизира пред членството, што ќе гарантира дека по секој нареден чекор нема да се појави ново толкување, нов анекс, нов протокол, нова резолуција?
Преспанскиот договор како реалност и како аргумент
Сиљановска-Давкова повторува дека Преспанскиот договор е реалност, иако според неа бил спротивен на меѓународното и на македонското право. Но таа истовремено посочува дека самиот договор го потврдува постоењето на македонскиот народ, јазик и култура.
Токму тука се наоѓа еден од најинтересните парадокси. Договор што во македонската јавност останува длабоко спорен, сега се користи како правен и политички аргумент дека македонскиот идентитет не може повторно да се отвора како тема. Ако Преспанскиот договор беше цената за да се затвори спорот со Грција и да се отвори патот кон НАТО и ЕУ, тогаш секое ново идентитетско условување создава чувство дека Македонија не влегува во Европа преку реформски процес, туку низ бесконечен лавиринт на соседски барања.
Тоа не значи дека Македонија треба да се откаже од европскиот пат. Напротив, токму европскиот пат е причината поради која земјата мора да бара европски правила. Ако процесот е европски, тогаш критериумите мора да бидат европски. Ако спорот е билатерален, тој не смее да стане трајна замена за Копенхашките критериуми.
Бугарскиот концепт и македонската превенција
Една од посилните тези во изјавите на претседателката е дека кој и да дојде на власт во Бугарија, односот кон Македонија се држи до ист концепт. Во текстот на Плусинфо таа се повикува на документ од 2008. година, „Односот на Бугарија кон Македонија“, како на основа што, според неа, се препознава во подоцнежните декларации, резолуции и политички потези.
Во меѓувреме, политичкиот контекст во Софија не е спореден детал. Според официјалната страница на бугарскиот Совет на министри, Румен Радев е премиер на Бугарија, а тоа ја прави уште поважна оценката дали промената на лица значи и промена на концептот. Засега, македонското искуство покажува дека Софија ретко го менува суштинскиот пристап кога станува збор за јазикот, историјата и идентитетските толкувања.
Затоа македонската позиција не може да се темели само на реакција откако ќе се појави нов услов. Потребна е превенција: јасна правна анализа на секое можно сценарио, симулација на институционалните последици од уставните измени, дефинирање на црвени линии и барање гаранции што нема да зависат од расположението на следната влада во Софија или од дневната агенда во Брисел.
Европа како избор, но не како безусловно самопоништување
Македонија нема луксуз да се изолира. Но нема ни обврска да се самопоништи за да докаже дека е европска. Европската идеја, ако сака да остане уверлива на Балканот, мора да покаже дека не е само механизам на притисок врз послабите кандидати, туку заедница што го штити принципот од произвол.
Најопасно би било европската интеграција да се претвори во умор: умор од услови, умор од понижувања, умор од чекање, умор од објаснување дека македонскиот јазик е македонски, дека македонската култура е македонска, дека историјата не може да биде административна фуснота. Тогаш евроскепсата нема да ја создадат противниците на Европа, туку самата непринципиелност на процесот.
Затоа прашањето не е дали Македонија треба да продолжи кон ЕУ. Прашањето е под кои гаранции, со каква достоинствена правна рамка и со каква заштита од повторување на истиот модел. Уставот не е тетратка за дипломатски забелешки. Тој е темел на државата. А темелот може да се менува само кога се знае што се добива, што се затвора и што повеќе никогаш нема да биде отворено како услов.
