Парламентарниот самит на Парламентарното собрание на НАТО во Истанбул ја отвори една од клучните теми на новата безбедносна епоха: Алијансата повеќе не може да ја мери својата сила само според бројот на членки, оружје и декларации, туку според способноста брзо да препознае закана и уште побрзо да одговори. Во таков контекст, настапот на претседателот на Собранието Африм Гаши беше поставен како порака од земја што добро знае што значи географијата да биде и политичка судбина и безбедносна обврска.
Гаши се обрати на Парламентарниот Самит на ПС на НАТО, што вчера и денеска се одржува во Истанбул, Турција, во пресрет на Самитот на НАТО во Анкара. Во делегацијата што ја предводи се и пратеникот Драган Ковачки, шеф на собраниската делегација во ПС на НАТО, како и Ибуш Јусуфи, заменик генерален секретар на Собранието. Настанот е дел од пошироката парламентарна рамка на Алијансата, каде претседатели на парламенти и шефови на делегации ги усогласуваат политичките пораки пред лидерскиот самит.
Порака за Алијанса што мора да реагира побрзо
Главната порака на Гаши беше дека НАТО мора да остане „силен, агилен и подготвен за брза реакција“. Тоа не е само дипломатска формула. Во време на војна во Украина, нестабилност на Блискиот Исток, дезинформации, сајбер-закани и зголемени воени трошоци, Алијансата се соочува со прашање што оди подлабоко од класичната одбрана: дали демократските системи можат да бидат доволно брзи без да ја изгубат својата политичка отвореност?
Во обраќањето Гаши нагласи дека членот 5 останува темел на колективната безбедност, а трансатлантската врска треба да биде потврдена како силна и функционална. Во таа рамка, парламентите не се само протоколарни институции што ги следат одлуките на владите. Тие се местото каде одбранбените политики добиваат демократска легитимација, буџетска тежина и јавна одговорност. Токму затоа, улогата на парламентарната дипломатија станува поважна кога безбедноста повторно се враќа во центарот на политиката.
Западниот Балкан не е периферија на безбедноста
Од македонска перспектива најважниот дел од пораката е повикот да продолжат инвестициите во Западниот Балкан преку проширување, продлабочување на партнерствата и зајакнување на безбедносната соработка. Тоа е стара, но сè уште недовршена лекција: регионот не станува стабилен само затоа што е опкружен со сојузи, туку кога е вистински вграден во нивните политички и безбедносни процеси.
Македонија, како членка на НАТО во стратешки чувствителен регион, има двојна позиција. Од една страна, таа е дел од колективниот чадор на Алијансата. Од друга, останува во простор во кој нерешени билатерални спорови, странски влијанија, дезинформации и институционални слабости можат брзо да се претворат во безбедносни прашања. Panoptikum веќе пишуваше дека македонската одбрана влегува во европската трка за ресурси и капацитети, а токму изјавата од Истанбул ја потврдува истата насока: безбедноста веќе не е далечна тема за воени кабинети, туку дел од секојдневната државна зрелост.
Украина, Блискиот Исток и новата цена на безбедноста
На Самитот е реафирмирана поддршката за Украина, а во говорите се отворени и прашањата за Блискиот Исток и пошироките последици врз меѓународниот мир, енергетските пазари и хуманитарните услови. Заменичката генерален секретар на НАТО, Радмила Шекеринска, според објавените информации, порачала дека одбраната на НАТО мора да остане силна и дека сојузниците треба да дојдат со реални планови за зголемени инвестиции во одбраната. НАТО официјално го најави нејзиното учество на самитот во Истанбул, а Алијансата за претстојниот Самит во Анкара го става акцентот врз историскиот план за 5 проценти од БДП за одбранбени инвестиции.
Таа бројка ќе биде една од најтешките политички теми во Европа. За посилна одбрана се потребни пари, индустриска база, кадар и јавна доверба. Но одбраната не може да биде само табела во буџетот. Таа мора да биде објаснета пред граѓаните: што се штити, зошто се вложува и како се спречува стравот да стане најлесниот аргумент за секоја политичка одлука. Во таа смисла, парламентарните собири како овој во Истанбул се важни затоа што ја враќаат безбедноста во јавниот, демократски простор.
Гаши меѓу собраниската функција и сојузничката порака
Настапот на Гаши доаѓа во период кога неговата домашна политичка улога често се чита низ собраниски полемики и институционални судири. Panoptikum претходно пишуваше за случајот Гаши, Филипче и собранискиот Деловник, како и за неговите дипломатски средби во регионот, меѓу кои и онаа во Софија што ја потврди тврдата линија околу европскиот пат на Македонија. Но во Истанбул тежиштето е поинакво: не станува збор за дневнополитички конфликт, туку за позиционирање на Собранието во сојузничката безбедносна архитектура.
Токму затоа овој настап не треба да се чита само како уште една протоколарна изјава од меѓународен самит. Тој ја покажува насоката во која ќе се движи политичкиот речник на наредниот период: повеќе одбрана, повеќе регионална чувствителност, повеќе барања од членките и повеќе притисок врз институциите да покажат дека знаат да мислат стратешки. За мала држава, тоа не е прашање на голема реторика, туку на дисциплина: дали знае кога да зборува, што да побара и како да ја претвори сојузничката припадност во реална безбедносна вредност.
Анкара ќе биде тест за единството
Самитот во Анкара ќе биде следниот поголем тест за Алијансата. Таму ќе се види колку од зборовите за посилно НАТО ќе се претворат во конкретни обврски, колку Европа е подготвена да преземе поголем дел од товарот и колку Западниот Балкан ќе остане видлив во сојузничката агенда. Во меѓувреме, пораката од Истанбул е јасна: силата на НАТО во новата епоха нема да се мери само според способноста да одврати напад, туку и според способноста да не задоцни.
За Македонија тоа значи дека членството не е крајна станица, туку секојдневна обврска. Државата што сака да биде сериозен сојузник мора да гради институции што разбираат безбедност, јавност што препознава манипулација и политичка култура што не ги троши стратешките теми за краток партиски ефект.
