Има културни настани што се мерат со број на публика, со сцена, со програма, со протокол. А има и такви што се мерат со тоа дали успеваат да зачуваат нешто што не може да се врати ако еднаш се изгуби. Фестивалот на народни инструменти и песни „Пеце Атанасовски“ припаѓа на вторите. Тој не е само фестивалска манифестација во Прилеп и Долнени, туку една од ретките живи точки каде што македонската изворна музика не се третира како музејски експонат, туку како глас што сè уште дише.

Оваа година фестивалот го одбележува своето 52. издание, со учесници од различни краишта на Македонија, со гајда, кавал, зурла, тапан и изворна песна – оној звук што не се учи само од ноти, туку од средина, од семејство, од село, од паметење. Најавени се околу 250 учесници, а програмата се одвива во Прилеп и на Рудина во Долнени.

Проданоски: фестивалот како чувар на традицијата

Градоначалникот на Прилеп Дејан Проданоски посочи дека фестивалот повеќе од пет децении е симбол на македонскиот културен идентитет, место каде што се негуваат народната песна, ората, носиите и автентичниот звук на традиционалните инструменти. Особено го нагласува учеството на младите, бидејќи токму таму се гледа дали традицијата има иднина или останува само спомен на постарите генерации.

Таа порака е важна затоа што традицијата не се чува со декларации, туку со практика. Со дете што првпат ќе го слушне звукот на гајдата не како нешто старо, туку како нешто свое. Со млад изведувач што ќе излезе на сцена и ќе разбере дека не наследува само инструмент, туку еден начин на чувствување на светот. Со публика што не доаѓа само да гледа, туку да се препознае.

„Пеце Атанасовски“ не е обичен фестивал

Фестивалот има подлабока биографија од годишна програма. Според CIOFF International, неговите почетоци водат кон летото 1974. година, кога по иницијатива на светски признатиот гајдаџија Пеце Атанасовски, етномузикологот Живко Фирфов, Илија Лашкоски и други ентузијасти, во Долнени и Прилеп се одржал првиот регионален натпревар во гајда. По смртта на Пеце Атанасовски во 1996 година, фестивалот го добил неговото име и продолжил како манифестација посветена на зачувување на древните вештини на свирачите на народни инструменти и пејачите на изворни песни.

Во тоа има симболика што не треба да се потцени. Долнени и Прилеп не се само географија на фестивалот, туку простор каде што изворната музика сè уште има свој природен воздух. Таквите манифестации не ја измислуваат традицијата. Тие ѝ даваат сцена, време и јавна видливост. А во епоха во која речиси сè се претвора во брза содржина, тоа е културен чин на отпор.

Гајдата како звук на паметењето

Гајдата е повеќе од инструмент. Таа е звук што носи пејзаж. Во неа има простор, здив, тага, свадба, оро, самотија, селска слава и колективна возбуда. Нејзиниот тон не е украсен и лесен; тој е продорен, речиси старозаветен, како да доаѓа од време во кое музиката не била за позадина, туку за собирање луѓе.

Токму затоа е значајно што „традиционалната изработка и свирење на гајда“ во 2024. година беше впишана на Репрезентативната листа на УНЕСКО за нематеријално културно наследство на човештвото како заедничка номинација на Македонија и Турција. На страницата на УНЕСКО е заведено културното добро „Traditional bagpipe (Gayda/Tulum) making and performing“, а домашните институции ја истакнаа оваа заштита како важен момент за македонската култура.

Но впишувањето во УНЕСКО не е крајна победа. Тоа е предупредување дека нешто е доволно вредно за да се заштити, но и доволно ранливо за да не се остави само на ентузијазмот. Наследството не преживува затоа што еднаш било признаено; преживува затоа што некој го свири, го учи, го слуша, го пренесува и го разбира.

Младите како најважна сцена

Во секоја традиција најважното прашање е едноставно: кој доаѓа по нас? Ако на фестивалот има сè повеќе млади, како што нагласува Проданоски, тогаш тоа е повеќе од убава протоколарна реченица. Тоа е доказ дека изворниот мелос не мора да остане затворен во носталгија. Младите не ја продолжуваат традицијата така што механички ја повторуваат, туку така што ја прифаќаат како жива можност.

Во рамките на фестивалските активности се одржа и едукативна работилница во спомен-куќата на фестивалот во Долнени, со ученици од основното училиште „Пецо Даскалот“. Тоа е можеби најважниот дел од приказната, иако не секогаш е најатрактивен за наслов. Зашто традицијата најсигурно се чува кога не се предава само од сцена, туку и од рака на рака, од постар кон млад, од звук кон љубопитност.

Културниот идентитет не е слоган

Кога се зборува за културен идентитет, лесно се паѓа во празна реторика. Но фестивал како „Пеце Атанасовски“ покажува дека идентитетот не е плакат, ниту политичка фраза, ниту свечена реченица во говор. Идентитетот е во она што луѓето го практикуваат кога нема камери, во песната што ја знаат без да ја прочитале, во инструментот што се учи со здив, во носијата што не е костим, во ритамот што го препознава телото пред да го објасни умот.

Затоа фестивалот има значење и надвор од Прилеп и Долнени. Тој нè потсетува дека македонската култура не е само архив, туку жива материја. Дека народната музика не е „минато“, туку начин на кој минатото разговара со сегашноста. Дека не секоја современост мора да значи заборавање, и не секоја традиција мора да биде затворена во патетика.

Поддршката како обврска, не како честитка

Фестивалот се одржува со поддршка на Министерството за култура, Прилеп и Долнени, но средствата за одржување годинава се намалени за повеќе од една третина. Организаторите нагласуваат дека бројот на учесници нема да биде доведен во прашање, но дел од содржините ќе бидат поскромни. Тоа е важен детал, бидејќи културното наследство не може постојано да се повикува како вредност, а финансиски да се третира како споредна ставка.

Ако државата, општините и јавноста навистина веруваат дека фестивалот е чувар на традицијата, тогаш поддршката не смее да биде само пригодна честитка. Таа треба да биде систем: финансиска стабилност, едукативни програми, документирање на изведувачите, дигитални архиви, работа со училишта, поддршка за мајстори на инструменти и простор за младите да не бидат само украс на програмата, туку нејзина иднина.

Звук што не смее да замолкне

Фестивалот „Пеце Атанасовски“ е важен токму затоа што не ја претставува традицијата како нешто далечно и недопирливо. Тој ја враќа во глас, здив, дрво, кожа, рака, чекор и песна. Во време кога културата често се мери со брза видливост, ваквите манифестации бараат побавна почит. Тие не се потрошуваат за еден викенд. Тие се таложат во паметењето.

Македонската традиција не се чува така што ќе се стави под стакло. Се чува кога ќе се засвири. Кога ќе се научи. Кога ќе се пренесе. Кога млад човек ќе почувствува дека звукот на гајдата не е ехо од туѓо минато, туку дел од неговиот сопствен културен јазик.

Токму затоа „Пеце Атанасовски“ не е само фестивал. Тој е проверка дали уште знаеме да го слушаме она што нè создало.