Војната меѓу САД и Иран веќе не е само прашање на воздушни удари, ракетни одговори и воени изјави. Таа се претвора во битка за теснеците – оние тесни морски премини низ кои секојдневно минуваат нафта, гас, храна, суровини, осигурителни ризици и нервите на светската економија. Според последните извештаи, Техеран не се обидува само да ја преживее американската воздушна кампања, туку да ја прошири цената на конфликтот. Ако Вашингтон ја користи воздушната надмоќ за притисок врз иранската воена инфраструктура, Иран и неговите сојузници ја користат географијата: Ормускиот теснец, Баб ел-Мандеб, американските бази во регионот и трговските рути што не можат лесно да се заменат.
Американските удари не ја затворија приказната
Според Reuters, американската војска ја продолжи кампањата со нови удари врз Иран, означувајќи десетта последователна ноќ на напади. Вашингтон тврди дека целта е намалување на иранската способност да напаѓа комерцијални бродови, ракети, беспилотни летала, командни центри и системи за воздушна одбрана. Американскиот претседател Доналд Трамп изјави дека САД го уништуваат Иран со темпо за кое Вашингтон не верувал дека е можно. Иран, пак, успеал да погоди американска база во Јордан, што ја отвора клучната дилема: дали воздушната надмоќ навистина ја парализира иранската способност за одговор или само ја турка кон поасиметрични и поопасни форми на војување?
Токму тука се гледа суштината на новата фаза. Војната не се мери само според тоа колку цели се погодени, туку според тоа дали противникот останува способен да го диктира ритамот на кризата.
Техеран ја менува тактиката: помалку симболика, повеќе притисок
Иран во последниот период комбинира ракети и беспилотни летала со цел да ги преоптовари радарските и противвоздушните системи. Таквата тактика не мора секогаш да донесе спектакуларен резултат, но има една друга цел: да покаже дека американската одбрана не е непропустлива. Кога и една ракета ќе помине, пораката не е само военa. Таа е психолошка, дипломатска и пазарна. Американските бази во Јордан, Кувајт, Бахреин и поширокиот регион стануваат дел од истиот притисок што го чувствуваат и танкерите во Ормускиот теснец. Во таа логика иранскиот одговор не мора да биде „симетричен“. Техеран не мора да го собори американскиот воен апарат за да го зголеми трошокот на војната. Доволно е да ја направи секоја следна операција поскапа, секој следен брод понесигурен и секој следен политички говор во Вашингтон помалку уверлив.
Хутите го отвораат вториот морски притисок
Најопасната новина е влегувањето на Хутите од Јемен во нова, поширока фаза на поморски притисок. Reuters објави дека јеменските Хути, поддржани од Иран, најавиле поморска блокада на Саудиска Арабија, со предупредување до бродските компании да не товараат или истовараат во саудиските пристаништа, под закана дека нивните бродови може да бидат цел.
Тоа не е обична закана. Тоа е обид конфликтот да се префрли од Ормускиот теснец кон Баб ел-Мандеб – јужната врата на Црвеното Море. Според AP, Баб ел-Мандеб е клучна точка за светската трговија, а новата закана може да ја прошири иранската војна кон уште еден глобално важен морски премин. Оваа димензија е можен нов фронт: не затоа што Хутите можат целосно да ја затворат секоја рута, туку затоа што можат да ја направат секоја рута ризична.
Ормускиот теснец и Баб ел-Мандеб се една економска реченица
Паноптикум веќе пишуваше дека Ормускиот теснец повторно станува точка на судир, а најновата криза покажува дека повеќе не станува збор за еден теснец, туку за цела мрежа на тесни грла. Американската Енергетска информативна администрација – EIA – го опишува Баб ел-Мандеб како стратешка рута што го поврзува Црвеното Море со Аденскиот Залив и Арапското Море, додека голем дел од извозот на нафта и гас од Персискиот Залив што оди кон Суецкиот Канал минува низ овие критични точки. Во нормални услови тие премини се географија. Во криза стануваат политика. Во војна стануваат оружје.
Затоа блокадата или заканата со блокада не мора веднаш да значи целосно прекинување на испораките. Доволно е да пораснат осигурителните премии, да се одложат испораките, да се пренасочат танкерите, да се зголемат транспортните трошоци и да се вгради стравот во цената на барелот. Во тој момент, далечната војна станува блиска сметка – и за Европа и за Балканот и за Македонија. На таа линија се надоврзува и претходната анализа на Паноптикум за тоа како Ормускиот теснец стигнува до македонскиот резервоар. Големите војни ретко остануваат таму каде што почнале. Тие патуваат преку берзите, преку горивата, преку транспортот, преку увозните цени и преку домашните буџети.
Копнена операција: закана, подготовка или притисок?
Еден од најчувствителните елементи во доставениот материјал е можноста САД да размислуваат за копнена операција во Иран. Според достапните информации од Washington Post, американски функционери навистина разговарале за можни копнени операции што би биле ограничени, а не класична целосна инвазија. Оваа разлика е важна. „Копнена операција“ не значи нужно марш кон Техеран. Таа може да значи рации, привремено заземање ограничени точки, специјални операции, уништување инфраструктура или обид за контрола врз крајбрежни капацитети. Сепак, и ограничената операција носи политичка тежина што не може да се спакува во технички воен речник.
Во американската политика прашањето е дали јавноста и Конгресот ќе прифатат уште една блискоисточна војна што почнува како „ограничена“. Во иранската политика прашањето е дали режимот ќе го претвори секој копнен упад во доказ дека земјата е нападната од империјална сила. Во регионалната политика прашањето е дали Саудиска Арабија, Јордан, Ирак, Кувајт, Бахреин и ОАЕ можат да останат само логистички заднини, а не бојни линии.
САД предупредуваат, пазарите пресметуваат
Американскиот State Department на 20. јули 2026. издаде глобално предупредување до американските граѓани да бидат повнимателни, наведувајќи дека Иран и групи што го поддржуваат Иран може да таргетираат американски интереси во странство. Тоа предупредување е важен политички сигнал. Кога една држава ги предупредува своите граѓани низ целиот свет, таа практично признава дека конфликтот веќе не е ограничен на линијата САД – Иран. Тој се шири преку сојузници, прокси-групи, пристаништа, воздушни простори, дипломатски мисии и приватни компании. Токму затоа оваа криза не може да се чита само како воена карта. Таа е и карта на ранливоста на глобализацијата. Светот изгради економија што зависи од непречено движење, а сега открива дека неколку километри море можат да ја направат таа економија нервозна, скапа и политички уценлива.
Што е „тајната“ на Техеран?
Ако има тајна во иранската тактика, таа не е во некое чудесно оружје. Таа е во разбирањето дека САД се најсилни кога војната останува техничка – авиони, ракети, цели, проценти, изјави за прецизни удари. Иран е посилен кога војната станува системска – бази, теснеци, танкери, сојузници, пазари, стравови, изборни притисоци и глобални цени.
Техеран не мора да победи во класична смисла за да го наруши американскиот план. Доволно е да покаже дека секој удар ќе има продолжение на друго место. Во Јордан, во Црвеното Море, во Баб ел-Мандеб, во Ормускиот теснец, во цената на нафтата, во безбедноста на американските државјани, во политичката нервоза на сојузниците.
Затоа најопасната фаза не е моментот кога сите пукаат најмногу. Најопасна е фазата кога секоја страна почнува да верува дека уште еден удар ќе ја подобри нејзината позиција пред преговори. Во таква логика војната не експлодира одеднаш. Таа се шири преку теснини.
