Домувањето одамна не е само приватна грижа, туку едно од најострите социјални прашања на современа Европа. Она што некогаш се сметаше за основна животна стабилност – покрив над глава, пристојна соба, можност човек да живее блиску до работното место – денес сè почесто станува математички невозможна равенка за луѓето што работат за минимална плата.
Според податоците на Евростат, домувањето, водата, струјата, гасот и другите горива веќе се најголемата категорија во потрошувачката на домаќинствата во Европската Унија, со 23,6% од вкупните расходи. Но просекот ја крие вистинската драма на големите градови: за оние што земаат минимална плата, киријата не е четвртина од приходот, туку често е целата плата – па и повеќе од неа.
Кога домот станува недостижен
Анализата на Европската конфедерација на синдикати – ETUC, пренесена и анализирана од Euronews Business, покажува дека просечната кирија за двособен стан во главните градови на повеќето земји од ЕУ ја надминува бруто минималната плата. Тоа значи дека станува збор не за „скап живот“ како општа фраза, туку за конкретен социјален јаз: човек може да работи со полно работно време, а сепак да не може да плати основно домување.
Најтешка е состојбата во Прага. Таму просечната кирија за двособен стан изнесува 1.710 евра, додека минималната плата во Чешка е 924 евра. За еден таков стан е потребен износ еднаков на 185% од минималната плата. Лисабон е веднаш зад неа: просечна кирија од 1.710 евра наспроти месечен еквивалент на бруто минимална плата од 1.073 евра, односно 168% од платата.
Ова не е проблем само на неколку „прескапи“ метрополи. Во Будимпешта, Братислава, Софија, Атина и Рига, киријата надминува 150 проценти од бруто минималната плата. Во Валета, Париз, Талин, Мадрид, Букурешт, Варшава, Даблин, Љубљана и Вилнус, пак, таа ја надминува целата минимална плата. Работникот, во таков распоред на бројки, не избира меѓу удобност и штедење, туку меѓу кирија, храна, сметки, превоз и долг.
Бруто бројки, нето живот
Особено важно е што споредбата се прави со бруто минимални плати. Во реалниот живот човек не плаќа кирија со бруто износ, туку со она што му останува по даноци и придонеси. Затоа вистинскиот товар е уште поголем од оној што го покажуваат процентите. Во Париз, на пример, просечната кирија за двособен стан е околу 2.523 евра, додека минималната плата во Франција е 1.823 евра; во Мадрид односот е 1.721 евра кирија наспроти 1.381 евра минимална плата.
Во таква Европа, минималната плата сè помалку ја врши својата основна функција – да биде под кој не се паѓа достоинството на трудот. Ако не може да покрие пристојно домување во градот каде што работникот треба да живее и работи, тогаш таа не е гаранција за минимум сигурност, туку административна бројка што ја прикрива секојдневната неможност.
Главните градови како машини за исклучување
Големите европски градови стануваат сè посилни економски центри, но и сè потешко достапни простори за луѓето што ги одржуваат во живот. Угостители, продавачи, негуватели, хигиеничари, доставувачи, работници во услуги – токму оние без кои градот не функционира – сè почесто не можат да живеат во него. Тоа создава тивка форма на урбано исклучување: градот ги користи работниците, но не им остава место во сопствениот простор.
Најповолна слика меѓу главните градови имаат Брисел и Берлин, каде киријата изнесува околу 70%, односно 76% од бруто минималната плата. Но и таму станува збор за огромен дел од приходот, далеку над она што би се сметало за здрав однос меѓу плата и домување.
Европски проблем со балкански одек
Оваа анализа не е далечна европска статистика што може мирно да се чита од страна. Таа зборува и за нас, затоа што истиот модел – поскапено домување, стагнирачки плати, несигурни приходи и живот на кредит – одамна се чувствува и во балканските градови. Кога киријата станува прва и најголема ставка во месечниот буџет, човекот почнува да живее под постојан притисок, а младите сè почесто ја одложуваат самостојноста, семејството, штедењето, па и останувањето во сопствената земја.
Суштинското прашање веќе не е само колкава е минималната плата, туку што таа реално може да купи. Ако не може да купи сигурен простор за живеење, тогаш зборуваме за криза на достоинството на трудот. А кога домот станува луксуз, општеството не губи само економска рамнотежа, туку и чувство за правда.
Плата, кирија и границата на достоинството
Во Европа што сака да зборува за социјален модел, зелена транзиција, дигитална иднина и квалитет на живот, фактот дека минималната плата не покрива кирија во голем број главни градови е аларм што не смее да се сведе на табела. Тоа е приказна за работникот што секое утро оди на работа, а секоја вечер пресметува што ќе му недостига.
Кога домувањето престанува да биде право на пристоен живот и станува привилегија, градот ја губи својата човечка мера. Тогаш не се скапи само становите. Скап станува и самиот живот во заедница.
