Македонската политика повторно ја отвори најголемата тема со најпознатиот инструмент: референдум. СДСМ бара граѓаните директно да одлучат за европската иднина на Македонија, ВМРО-ДПМНЕ возвраќа дека станува збор за уште една партиска операција, а јавноста повторно останува меѓу две силни реторики – едната зборува за изгубена европска перспектива, другата за заштита на идентитетот и националните позиции.

Поводот е барањето на СДСМ, пренесено преку портпаролката Богданка Кузеска, Владата да распише референдум на кој граѓаните ќе се изјаснат за европската иднина. Таа обвини дека власта тврди оти нема пари за референдум, но има за „криминални тендери“, додека платите стагнираат, трошоците растат, а младите сè почесто ја гледаат иднината надвор од државата.

Референдумот како демократски механизам – и како политичко оружје

На хартија референдумот е најдиректниот демократски инструмент. Граѓаните се прашуваат, државата слуша. Но во македонската политичка практика референдумот ретко е само демократска процедура. Тој речиси секогаш станува и тест на партиска сила, мобилизација, страв, идентитет, бојкот, бројки и легитимитет.

Затоа барањето на СДСМ не може да се чита само како апел за граѓанско изјаснување. Тоа е и политички притисок врз Владата на Христијан Мицкоски, особено по неговата порака дека „нема повеќе идентитетски отстапки“ за влез во ЕУ и дека Владата е подготвена да ја плати цената за зачувување на националните интереси. Лидерот на СДСМ Венко Филипче оцени дека таквата цена нема да ја платат функционерите, туку граѓаните и нивните деца.

Во оваа реченица е сместена целата политичка драматургија: кој ја плаќа цената на европскиот застој? Власта вели – цената на отстапките е преголема. Опозицијата вели – цената на изолацијата е уште поголема. А граѓанинот, оној што би требало да биде субјект на референдумот, повторно е претворен во аргумент на двете страни.

Европската иднина како збор што сите го користат, а различно го толкуваат

И ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ формално зборуваат за ЕУ како стратешка цел. Разликата е во патот, условите и политичката цена. СДСМ ја поставува дилемата како избор меѓу европска иднина и изолација. ВМРО-ДПМНЕ ја поставува како избор меѓу европска интеграција без нови идентитетски отстапки и политика што, според нив, ја слабее државната позиција.

Во соопштенијата владејачката партија ја враќа темата кај идентитетот, јазикот и историјата, тврдејќи дека Македонија има свои државни и национални позиции што не смеат да бидат доведени во прашање. Опозицијата, пак, инсистира дека токму застојот на европскиот пат ја загрозува иднината, животниот стандард и перспективата на младите.

Проблемот е што зборот „Европа“ во македонската политика одамна престана да биде само геополитичка насока. Тој стана огледало во кое секоја партија ја гледа сопствената приказна. За едни Европа е правда, ред и одговорност. За други е процес што не смее да се плати со нови условувања. За трети е само уште една парола со која се прикрива сиромаштијата, корупцијата и институционалната слабост.

Пари за референдум или пари за доверба?

Кузеска ја заостри економската рамка: нема пари за референдум, нема за повисоки плати, нема за минимална плата од 600 евра, нема доволно за земјоделците, но има за тендери и луксуз. Тоа е класична опозициска формула. Имено, секоја расправа за „големата иднина“ во Македонија многу брзо се судира со прашањето на секојдневниот живот: плата, сметки, цени, заминување на младите, чувство дека државата ги троши симболите, а не ги решава основните проблеми. Од друга страна, власта би можела да одговори дека референдум без јасно прашање, без политички консензус и без гаранции за исходот лесно станува скап спектакл. И тоа не е неважен аргумент. Референдумот не е анкета. Тој бара институционална тежина, јасна формулација, политичка одговорност и подготвеност резултатот да се почитува. Во спротивно, може да произведе уште една рана во јавниот простор – формално демократска, суштински партиска.

Паноптикумски кажано: најскап не е референдумот, туку држава во која секоја крупна одлука се претвора во недоверба. Кога граѓаните веќе не веруваат дека некој ги прашува заради нив, туку заради својот партиски резултат, тогаш и најдемократскиот инструмент звучи како уште една кампања.

Старата дилема: идентитет или интеграција?

Македонија со години живее во политичка замка во која идентитетот и европската интеграција се претставуваат како две спротивставени вредности. Едните предупредуваат дека секое одложување на ЕУ ја празни земјата. Другите предупредуваат дека секој притисок за нови услови ја празни смислата на членството. И двете страни допираат реален страв.

Но државничката политика не би смеела да избира меѓу идентитет и иднина како да се две спротивни страни на гласачко ливче. Прашањето е како Македонија да ја зачува својата јазична, културна и историска самосвест, а истовремено да не остане во европската чекалница додека генерации заминуваат. Тоа не се решава со една прес-конференција, ниту со една навредлива партиска формула. Се решава со стратегија, со институционална зрелост и со способност да се каже вистината без да се продава страв.

Референдумот може да биде решение само ако прашањето е чесно

Ако навистина се оди кон референдум, најважното нема да биде кој го предложил, туку што точно ќе се праша. „Дали сте за европска иднина?“ е премногу широка формула за сложена политичка стварност. „Дали сте за уставни измени?“ е поконкретно, но бара целосен контекст за последиците. „Дали сте за плаќање цена?“ е реторика, не државно прашање.

Демократијата не почнува со гласачко ливче, туку со чесно прашање. Ако прашањето е манипулативно, референдумот станува само уште една форма на пропаганда. Ако прашањето е прецизно, аргументирано и врзано со реални последици, тогаш граѓаните навистина можат да бидат повикани да одлучат.

Македонија не смее повторно да биде публика во сопствената иднина

Новата пресметка меѓу СДСМ и ВМРО-ДПМНЕ покажува дека европското прашање останува најголемата сцена на македонската политика. На неа се играат економијата, идентитетот, младите, корупцијата, довербата и стравот. Но токму затоа таа сцена е премногу важна за да биде препуштена само на партиски слогани.

Граѓаните имаат право да бидат прашани. Но имаат право и да не бидат користени. Ако референдумот треба да биде начин Македонија да ја каже својата стратешка волја, тогаш мора да биде сериозен процес. Ако треба да биде само уште една епизода во дуелот меѓу двете најголеми партии, тогаш однапред ќе ја изгуби најважната работа – довербата.

А без доверба, ниту Европа изгледа блиску, ниту Македонија изгледа сигурна.