Персискиот Залив повторно станува место каде што војната не се мери само со ракети, беспилотни летала и воени соопштенија, туку со струја, вода, танкери, осигурување, бензински пумпи и политички страв. Новите ирански удари врз Кувајт и Бахреин, продолжените американски напади врз цели во Иран и најавата на јеменските Хути за поморска блокада на Саудиска Арабија ја отворија најопасната фаза од регионалната криза: фазата во која секој локален удар веднаш станува глобална економска пресметка.
Ова веќе не е само прашање кој кому возвратил. Прашањето е дали Блискиот Исток влегува во момент во кој Ормускиот теснец и Црвеното Море истовремено стануваат инструменти на притисок. Ако се случи тоа, светската економија не гледа во една воена карта, туку во две затегнати поморски јажиња – едното кај Персискиот Залив, другото кај Баб ел-Мандеб.
Иран го проширува фронтот, Заливот станува нервна мрежа
Според извештаите што ги пренесоа македонските и меѓународните медиуми, Кувајт ја активирал противвоздушната одбрана по нови ирански напади со ракети и беспилотни летала, додека во Бахреин повторно се огласиле сирени за воздушна опасност. Нападите се случуваат додека САД продолжуваат со воздушните удари врз ирански цели, а Техеран возвраќа кон држави во регионот каде што има американски воени објекти.
Кувајт и Бахреин не се случајни точки на мапата. Тие се дел од американската безбедносна архитектура во Заливот, а Бахреин е особено чувствителен поради присуството на Петтата флота на САД. Затоа секој удар врз нив не е само порака до локалните влади, туку сигнал до Вашингтон дека Техеран сака да ја прошири цената на американската операција врз целата регионална инфраструктура.
Во таа логика цивилната инфраструктура станува најмрачниот показател на ескалацијата. Кога се спомнуваат електрани, постројки за десалинизација, пристаништа и воздушен сообраќај, конфликтот излегува од воените бази и влегува во секојдневниот живот. Во Заливот водата не е метафора. За држави што зависат од десалинизација удар врз таква постројка е удар врз основната сигурност на населението.
Ормускиот теснец повторно ја држи економијата за грло
Нафтените пазари реагираа веднаш. Brent накратко надминал 90 долари за барел, додека Reuters прецизира дека цената во текот на денот се качила до 91,42 долари, па потоа се повлекла во услови на шпекулации за можен нов дипломатски обид меѓу САД и Иран. Но повлекувањето на цената не значи смирување. Пазарите не реагираат само на тоа што се случило, туку и на тоа што може да се случи следно.
Во текстот „Ормускиот теснец повторно станува точка на судир“ Паноптикум веќе ја постави основната рамка: оваа морска теснина не е географска ситница, туку светска енергетска артерија. Кога пловидбата таму станува несигурна, кризата не останува на Блискиот Исток. Таа се преселува во цените на горивата, транспортот, инфлацијата, државните буџети и домашните сметки.
Reuters наведува дека пред војната низ Ормускиот теснец минувале околу една петтина од глобалното снабдување со нафта. Тоа е бројка што ја објаснува паниката подобро од секое воено соопштение. Ако танкерите чекаат, ако осигурувањето поскапува, ако бродските компании бараат алтернативни рути, барелот станува политички инструмент уште пред физички да недостига.
Хутите ја отвораат втората поморска закана
Паралелно со ескалацијата во Персискиот Залив, јеменските Хути најавија поморска блокада кон Саудиска Арабија. Associated Press ја опиша најавата како потег што загрозува уште една витална водна артерија за светската трговија, додека Reuters пренесе дека Хутите ја прогласиле блокадата како одговор на саудиската политика кон Јемен и на нападот врз аеродромот во Сана.
Ова е новиот проблем за Западот и за земјите од Заливот: кризата повеќе не се движи само низ логиката САД-Иран. Таа има регионални продолжетоци, милиции, сојузнички мрежи, стари војни што никогаш целосно не завршиле и поморски точки преку кои минува голем дел од светската трговија. Хутите не мора целосно да ја затворат рутата за да предизвикаат ефект. Доволно е да ја направат пресметката ризична.
Во тој контекст корисно е да се читаат и претходните анализи на Паноптикум: „Ормускиот теснец ја држи нафтата во заложништво“ и „Трамп го притиска Иран, нафтата реагира“. Тие покажуваат дека цената на енергијата не е спореден ефект на конфликтот, туку една од неговите главни сцени.
Вашингтон и Техеран меѓу одмазда и преговори
Американските удари продолжуваат деветта ноќ на ред, според извештаите на Reuters и Bloomberg Adria, со цели што ги опфаќаат командните центри, поморските капацитети, лансирните позиции за ракети и дронови и комуникациската инфраструктура на Иран. The Guardian пренесе дека иранскиот претседател Масуд Пезешкијан ја опишал состојбата како „целосна војна“, истовремено додека дипломатски канали сè уште се обидуваат да најдат пауза во ескалацијата.
Тука е суштинскиот парадокс: двете страни зборуваат за преговори, но дејствуваат како да мораат прво да ја подобрат својата позиција со сила. САД сакаат да покажат дека нема да дозволат Иран да ја диктира пловидбата низ Ормускиот теснец. Иран сака да покаже дека американската воена надмоќ не може да остане без регионална цена. Во меѓувреме, малите и средни држави во Заливот ја плаќаат стратегијата на големите преку тревога, оштетена инфраструктура и економска неизвесност.
Вистинската цел е стравот
Во вакви кризи не е неопходно да се прекине целата трговија за да се произведе глобален ефект. Доволно е да се всади страв дека тоа може да се случи. Стравот ја крева цената на ризикот, ризикот ја крева цената на транспортот, транспортот ја крева цената на енергијата, а енергијата потоа влегува во сè – од храна и индустрија до политичко незадоволство.
Затоа денешната слика од Заливот е поширока од веста за еден напад. Таа е предупредување дека современата војна не мора да ја освои територијата за да ја рани економијата. Доволно е да ја погоди рутата, да ја загрози водата, да ја вознемири берзата и да ја претвори секоја следна пловидба во геополитичка коцка.
Светот денес не гледа само во Иран, САД, Хутите или Саудиска Арабија. Гледа во сопствената зависност од тесни премини, ранливи постројки и политички одлуки донесени илјадници километри од местото каде што утре ќе поскапи горивото. Токму таму е најголемата опасност: во фактот што глобалната стабилност понекогаш стои врз неколку километри море.
