Во Македонија понекогаш најголемите политички потреси не почнуваат со големи зборови, туку со навидум обична јавна набавка. Хигиена на гранични премини, техничка спецификација, економски оператор, конкуренција, договор. Сув административен јазик зад кој, ако сомнежите се потврдат, може да се крие старата болест на системот: јавната функција како влијание, јавната набавка како врата и јавните пари како плен.

Случајот со поранешниот директор на Царинската управа и поранешен градоначалник на Карпош, Стефан Богоев, влезе во таа чувствителна точка. Не затоа што името е политички звучно, туку затоа што предметот повторно ја отвора истата македонска дилема: дали институциите конечно ќе покажат докази до крај или јавноста ќе добие уште една голема истрага што ќе живее во медиумите подолго отколку во судницата.

Што соопшти Обвинителството

Според соопштението на Јавното обвинителство од 3. јуни годинава, предметен јавен обвинител од Основното јавно обвинителство за гонење организиран криминал и корупција донел наредба за спроведување истражна постапка против четири лица: поранешен директор и поранешен помошник-директор на Царинската управа, управител на правен субјект и вработен во истиот субјект.

На осомничените им се ставаат на товар кривични дела поврзани со злоупотреба на постапка за јавен повик, доделување договор за јавна набавка или јавно-приватно партнерство, како и примање и давање награда за противзаконито влијание. Обвинителството наведува дека постои основано сомнение оти во периодот од јули 2023 до март 2024 година била изиграна постапката за јавна набавка за надворешно одржување хигиена на гранични премини и терминали, преку фаворизирање конкретен економски оператор и ограничување на конкуренцијата.

Според истата информација, правниот субјект на тој начин се стекнал со противправна имотна корист од 18.479.692 денари. Обвинителството наведува и дека првоосомничениот, користејќи ја службената положба и влијание како директор на Царинската управа, влијаел врз тендерската постапка во корист на избраниот понудувач, додека второосомничениот, како помошник-директор, влијаел врз други економски оператори да не учествуваат во завршната фаза од постапката.

Притворот како прв тест, не како пресуда

Јавниот обвинител најави дека до судија на претходна постапка при Основниот кривичен суд Скопје ќе достави предлог за определување мерка притвор за сите четворица осомничени. Управата за финансиска полиција поднела кривична пријава против Стефан Богоев и уште три лица.

Тука мора да се задржи студена глава. Притворот, ако биде определен, не е пресуда. Тој е процесна мерка, а не доказ за вина. Истовремено, барањето притвор од Обвинителството покажува дека предметот се третира како сериозен и чувствителен, особено поради можноста постапката да биде попречена, сведоци да бидат изложени на влијание или доказите да бидат компромитирани.

Во вакви случаи јавноста има право да знае, но и обврска да не пресудува однапред. Политичката историја на Македонија е полна со спектакуларни почетоци и бледи завршници. Затоа вистинскиот тест не е дали некој ќе биде доведен во суд со лисици, туку дали обвинителството ќе изнесе цврст предмет, дали одбраната ќе има фер постапка и дали судот ќе одлучува според докази, а не според политички шум.

Зошто јавната набавка е повеќе од административна процедура

Системот на јавни набавки формално постои за да обезбеди конкуренција, отчетност и рационално трошење јавни пари. Министерството за финансии наведува дека преку електронскиот систем јавноста треба да има увид во планирани набавки, огласи, доделени договори и реализирани договори преку е-јавните набавки. Тоа е основата на транспарентноста.

Но транспарентноста не е само објава на документ. Ако условите во тендерската документација се поставени така што однапред ја стеснуваат конкуренцијата, јавната набавка може да изгледа законски, а сепак да биде суштински изместена. Токму тука е најопасната зона: корупцијата не мора секогаш да биде груба, видлива и драматична. Понекогаш е уредно запишана во критериум, референца, рок, техничка спецификација или услов што го исполнува само „вистинскиот“ понудувач.

Паноптикум веќе пишуваше дека тендерите се огледало на партиската држава, затоа што секоја власт ги гледа сомнежите кога е во опозиција, а процедурите кога е на власт. Во тој круг граѓанинот често останува без најважниот одговор: дали неговите пари биле потрошени чесно, конкурентно и во јавен интерес.

Политичката тежина на името

Богоев не е анонимен службеник во институционална шема. Тој беше градоначалник на Карпош, директор на Царинската управа и висок функционер на СДСМ. Токму затоа случајот неизбежно добива политичка тежина. Дел од медиумите потсетија на неговата партиска биографија, а СДСМ реагираше со теза дека станува збор за политички мотивиран притисок и обид за дефокусирање на јавноста. Таквата реакција е очекувана во македонскиот политички амбиент, но таа не смее да биде замена за факти. Ако предметот е политички конструиран, тоа треба да се покаже во постапката. Ако сомнежите се основани, тоа исто така мора да се докаже во постапката. Сè друго е партиски театар во кој правдата станува декор.

Случајот доаѓа во време кога темата корупција повторно е централна во јавниот говор. Пред само неколку недели Паноптикум анализираше дали најавата за нов антикорупциски фронт може да значи вистинска промена или само уште еден тест за довербата во политиката. Овој предмет, без оглед на неговиот исход, покажува дека тестот не е теоретски. Тој е секојдневен, институционален и многу конкретен.

Највалканото прашање е довербата

Има нешто симболично во тоа што случајот се врзува со тендер за чистење. Зашто овде, во суштина, не станува збор само за хигиена на гранични премини, туку за хигиена на институциите. Ако јавните набавки се прават за јавен интерес, тогаш секој денар мора да има трага, секој услов мора да има причина и секоја одлука мора да издржи проверка.

Судската постапка допрва треба да покаже што навистина се случувало во Царинската управа. До тогаш, најточната реченица е и најважната: станува збор за сомнежи, не за докажана вина. Но сомнежите се доволно сериозни за да се бара институционална јасност, а не само медиумска возбуда.

Во земја во која граѓаните одамна се уморни од големи зборови за борба против корупцијата, секој ваков случај има само една вредност ако стигне до крај. Не да произведе политичка победа за едните или морален пораз за другите, туку да покаже дека јавната функција не е приватен пристап до јавни пари. Сè под тоа е уште едно чистење без чистота.