Во Македонија секој поголем тендер многу брзо станува повеќе од административна постапка. Станува политичка приказна, обвинение, контраобвинение, доказ за „нивниот“ криминал и оправдување за „нашата“ законитост. Последната размена меѓу СДСМ и ВМРО-ДПМНЕ околу фирмата „Мастеф“ повторно го отвори истото старо прашање: дали јавните набавки се простор за конкуренција, отчетност и јавен интерес, или само уште еден механизам преку кој партиите си ги препознаваат сопствените мрежи кога ќе преминат во рацете на противникот?
Во фокусот влезе компанијата „Мастеф ДООЕЛ“ од Скопје, за која СДСМ тврди дека добила 93 тендери во вкупна вредност од над 18,3 милиони евра од институции на централно и локално ниво. ВМРО-ДПМНЕ возврати дека истата фирма добивала милионски договори и во период кога со дел од општините управувале кадри на СДСМ, особено во Карпош, Аеродром и Кисела Вода. Така, наместо институционална проверка, јавноста доби уште една партиска пресметка во која бројките се фрлаат како докази, но одговорноста останува да лебди во воздух.
„Мастеф“ меѓу лунапаркот, општините и партиските тврдења
Поводот за новиот бран обвинувања е договорот за новиот лунапарк во Скопје. Според објавите што се повикуваат на Бирото за јавни набавки, Град Скопје склучил договор со „Мастеф“ за проектирање, набавка и монтажа на реквизити, со партерно уредување и пропратни објекти, вреден околу 10 милиони евра. Hовиот забавен парк ќе се гради на местото на стариот лунапарк во Градскиот парк, на проширена површина, а проектот треба да опслужува околу 3.000 посетители дневно. :
Токму тука политичката приказна доби нова енергија. СДСМ го претстави случајот како пример за „омилена фирма“ на власта, тврдејќи дека јавните пари завршуваат кај блиски компании. ВМРО-ДПМНЕ, пак, ја сврте рамката и посочи дека „Мастеф“ не е нова фирма во системот на јавни набавки, ниту пак нејзините договори почнуваат со сегашната власт. Според реакцијата на владејачката партија, во периодот од 2018. до 2021. година фирмата добивала повеќе договори од општини управувани од СДСМ, со износи што се движат од над 9,5 милиони денари во 2018. година до околу 47 милиони денари во 2021. година.
Оваа размена е важна не само поради конкретната фирма, туку поради начинот на кој партиите ја користат јавната набавка како политичка алатка. Кога се во опозиција, тендерот е сомнеж. Кога се на власт, тендерот е законска постапка и „најповолна понуда“. Во тој круг граѓанинот тешко стигнува до суштинското прашање: дали конкуренцијата била реална, дали условите биле поставени правично, дали имало повеќе понудувачи, дали договорите се реализирани квалитетно и дали институциите навреме провериле сè што треба да проверат.
Јавна набавка не е грев, но нетранспарентноста е проблем
Самото добивање тендер не значи злоупотреба. Компанија може да добие повеќе договори ако има капацитет, референци, цена и документација. Но,0 токму затоа системот мора да биде беспрекорно отворен, проверлив и разбирлив. Електронскиот систем за јавни набавки постои за јавноста да има увид во планирани набавки, огласи, доделени договори и реализирани договори, а Бирото за јавни набавки е централна институција во овој систем. Ако податоците се таму, тогаш политичките прес-конференции не смеат да бидат замена за аналитичка проверка и институционална постапка.
Во оваа смисла, случајот „Мастеф“ треба да се чита како симптом. Не е доволно една партија да објави бројка, а друга да одговори со бројка од претходен мандат. Јавниот интерес бара споредлива анализа: кои институции ги склучиле договорите, по кои критериуми, со колку конкуренти, со какви анекси, со каква реализација и со каква контрола. Сè друго е политички пинг-понг со пари што не се ниту на СДСМ, ниту на ВМРО-ДПМНЕ, ниту на ЗНАМ, туку на граѓаните.
Куманово како втор фронт: ДУП, „Лидл“ и сомнежите за судир на интереси
Паралелно со случајот „Мастеф“, СДСМ отвори и друг фронт – Куманово. СДСМ тврди дека советниците на ВМРО-ДПМНЕ, ЗНАМ и ВЛЕН поддржале измена на Детален урбанистички план поврзан со парцели во случајот со „Лидл“, при што партијата го посочува Драган Митевски, кум и бизнис партнер на Максим Димитриевски. Според тие тврдења, земјиште купено за 250.000 евра било препродадено на „Лидл“ за 600.000 евра, а потоа била овозможена постапка за измена на ДУП.
Случајот не е сосема нов. Уште во мај 2025. година беше објавено дека Советот на Општина Куманово изгласал нацрт-измена и дополна на ДУП за простор каде што треба да се гради маркет на „Лидл“, дека иницијатори на измените се Џино Реџина и Драган Митевски, а финансиер „Лидл Македонија“. Во истиот извештај се наведува дека за измената гласале советници од мнозинството и дел од албанскиот блок, додека против биле СДСМ и Левица.
И тука важи истото правило: обвинението не е пресуда, но институционалното молчење не е одговор. Ако има сомнеж за судир на интереси, тргување со влијание или урбанистичка одлука што создава приватна корист, тоа не може да остане само во партиско соопштение. Треба проверка на документи, имотни трансакции, временски линии, советнички одлуки, можни поврзаности и јавен интерес. Урбанизмот, како и јавните набавки, е место каде што политиката најлесно се претвора во имот.
Проблемот не е само една фирма, туку моделот
Најлесно е целата приказна да се сведе на една компанија, еден лунапарк, една општина или еден кум. Но посериозниот проблем е моделот во кој секоја власт наследува, користи и брани систем што го напаѓала додека била опозиција. Партиите се менуваат, речникот се менува, прес-конференциите добиваат нови лица, но логиката останува истата: „нашите“ договори се законити, „нивните“ договори се криминални.
Затоа случајот треба да се извади од тесниот партиски ринг. Македонија не може да гради доверба во институции ако секоја јавна набавка се докажува само преку партиски архиви, а не преку независна контрола. Не може да има европски стандард ако тендерите се читаат како список на блискости, а урбанистичките планови како мапи на приватни интереси. И не може да има реална борба против корупција ако обвинителството, антикорупциските механизми и ревизорските институции секогаш доаѓаат по политичката бура, а не пред неа.
Што треба да се провери, а не само да се изјави
Суштината е во проверливоста. За „Мастеф“ треба да се види целата траекторија на договорите: од кои институции се добиени, во кои мандати, со каква конкуренција, со какви цени, со какви рокови и со каква реализација. За Куманово треба да се провери дали измената на ДУП создала јавна корист или претежно приватна добивка, дали постојат поврзани лица и дали носителите на јавни функции имале обврска да се изземат или да пријават можен судир на интереси.
Сè додека тоа не се направи, јавноста ќе остане заробена меѓу две политички верзии. Едната ќе тврди дека гледа криминал, другата дека гледа селективност. А граѓанинот, кој на крај ги плаќа и лунапаркот, и патот, и игралиштето, и урбанистичката грешка, има право на нешто повеќе од партиски дуел. Има право на држава во која бројките не се извикуваат, туку се проверуваат.
Panoptikum став
Овој случај не смее да заврши како уште една дневна кавга. Ако бројките што ги изнесуваат партиите се точни, тие треба да влезат во институционална проверка. Ако се селективни, тоа исто така треба да се покаже со документи. Во двата случаја јавниот интерес е ист: јавните пари да не бидат плен, урбанизмот да не биде приватен лифт за профит, а институциите да не служат како декор зад партиските прес-конференции.
Во спротивно, секоја нова власт ќе ја обвинува претходната за истиот систем што потоа ќе го користи. А тоа веќе не е само политичка хипокризија. Тоа е начин на управување.
