Србија повторно влегува во предизборна нервоза, но овојпат изборната најава не доаѓа во празен политички простор. Александар Вучиќ најави дека изборите ќе се одржат во периодот од крајот на септември до средината на ноември, во момент кога студентското движење во Србија повторно го крева притисокот врз власта и за 23. мај најавува нов голем протест во Белград. Вучиќ изјави дека ќе продолжи да ги повикува политичките противници на разговори, дека ќе ги признае изборните резултати ако неговата партија изгуби и дека се залага за „обединета Србија без едноумие“. Изборите би биле во периодот од крајот на септември до средината на ноември.
Избори како одговор на улицата
Најавата за избори не може да се чита одвоено од студентските протести. Во Србија веќе подолго време се наталожува незадоволство што започна како студентски бунт и прерасна во поширок антикорупциски и демократски притисок врз власта. Тоа не е обична протестна епизода, туку една од ретките ситуации во кои младите луѓе не бараат само поправка на системот, туку негово политичко преиспитување.
Студентите во блокада за 23. мај најавија протест на плоштадот Славија во Белград под мотото „Ти и јас, Славија“. Протестот ќе се одржи од 18 до 20 часот, а граѓаните претходно ќе се собираат на четири локации. Главното барање останува распишување вонредни парламентарни избори.
Тоа е политичкиот парадокс во кој сега се наоѓа Белград: власта најавува избори, а студентите бараат избори. Но зад истиот збор стојат две различни намери. За власта, изборите се обид да се преземе контролата врз кризата. За студентите, тие се начин кризата да се претвори во политичка одговорност.
Славија како симбол, не само како плоштад
Славија не е случајно избрана. Тоа е простор што во последните години стана еден од симболите на масовното незадоволство во Србија. Според Associated Press, студентското движење произлезе од протестите по трагедијата со уривањето на настрешницата на железничката станица во Нови Сад во 2024 година, во која загинаа 16 лица, а протестите потоа се проширија како антикорупциско движење што ја потресе власта.
Студентските блокади, граѓанските собири и барањето за избори покажуваат дека во Србија веќе не станува збор само за класичен судир меѓу власт и опозиција. Станува збор за генерациски судир со системот на управување. Младите не ја прифаќаат улогата на декор во држава во која институциите се сведени на одговор откако штетата веќе е направена.
Во таков амбиент, секој плоштад станува политичка реченица. Славија овојпат не е само место на собирање, туку сцена на која ќе се мери дали студентскиот бунт може да се претвори во организирана изборна сила.
Вучиќ меѓу дијалогот и контролираната есен
Вучиќ се обидува да ја постави рамката: избори ќе има, но во термин што го најавува власта; дијалог ќе има, но според правила што повторно ги диктира центарот на моќта. Тој повтори дека изборите ќе бидат во периодот од септември до ноември и дека ќе се бори за „обединета Србија“.
Но секоја власт што долго владее знае дека изборите не се само датум. Тие се тест на атмосферата. Ако граѓаните чувствуваат дека изборите се распишуваат за да се испразни протестната енергија, тогаш гласањето не ја смирува кризата, туку ја продолжува во друга форма. Ако, пак, изборниот процес добие доверба, тогаш тој може да биде вентил, макар и тежок, за политичкото незадоволство.
Тука лежи суштината: Србија нема проблем само со тоа кога ќе гласа. Србија има проблем со тоа дали граѓаните веруваат дека нивниот глас навистина може да го промени правецот.
Студентите како нов политички фактор
Студентите најавуваат дека на протестот ќе ги повторат своите барања и ќе ги претстават следните чекори, без засега да објават програма и имиња за изборна листа. Во исто време, тие посочуваат дека потенцијалните кандидати се луѓе со интегритет кои претходно не биле на функции.
Ова е важен момент. Студентското движење може да остане морален притисок од улица, но може и да стане политички субјект. Првиот пат носи чистота, но ограничена моќ. Вториот пат носи влијание, но и ризик: секое движење што влегува во изборна арена мора да се соочи со компромиси, организација, медиумски напади, внатрешни разлики и реалноста дека политиката не простува наивност.
Сепак, нивното присуство веќе ја промени политичката сцена. Дури и кога власта зборува за избори, таа зборува во сенката на студентското барање. Тоа значи дека бунтот не останал на улица – влегол во календарот на државата.
Балканска лекција за власта и отпорот
Србија денес ја живее старата балканска лекција: кога институциите не произведуваат доверба, улицата почнува да произведува политика. Тоа не е идеална состојба, но е логична последица. Граѓаните излегуваат надвор кога внатре во системот веќе не гледаат доволно простор за одговорност.
Во таа смисла, изборната најава на Вучиќ не е обична вест за датум. Таа е обид да се врати политичката игра во институционална рамка. Прашањето е дали рамката е доволно широка за незадоволството што се собра надвор од неа.
Panoptikum би ја формулирал работата вака: изборите можат да бидат решение само ако не се третираат како техника за преживување на власта, туку како проверка на јавната доверба. Сè друго е само продолжување на кризата со гласачки ливчиња.
Што следува
До есента Србија ќе живее во долга предизборна зона. Власта ќе се обидува да ја претвори најавата за избори во доказ за демократичност и стабилност. Студентите ќе се обидуваат да докажат дека изборите мора да бидат повеќе од контролиран политички излез. Опозицијата, пак, ќе мора да одговори на најтешкото прашање: дали може да ја претвори енергијата на улицата во изборна организација.
Затоа 23. мај во Белград не е само уште еден протест. Тој е првиот голем тест пред есенската политичка пресметка. На Славија ќе се види не само колку луѓе ќе излезат, туку и дали студентскиот бунт сè уште има сила да ја диктира темата на Србија.
